Yayla göçü geleneği: köyden yaylaya mevsimlik göç

Yayla göçü, köylünün ilkbahar sonunda hayvanlarını alıp yüksek otlaklara çıkması, yazı orada geçirip sonbaharda köye dönmesidir. Mera Kanunu bu yüksek otlaklara "yaylak" der ve çiftçilerin hayvanlarıyla yaz mevsimini geçirdiği yer olarak tanımlar. Göçün zamanı, süresi ve biçimi yöreden yöreye değişir: bazı yerlerde köyün hemen üstündeki yaylaya kısa bir yer değiştirme, bazı yerlerde ise göçerlerin daha uzun güzergâhlı hareketi söz konusudur. Bu rehber, göçü genellemeden, kaymakamlıkların ve resmî kurumların anlattığı örnekler üzerinden aktarıyor. Kendi köyünüzün yayla geleneğini biliyorsanız, kaynağıyla birlikte paylaşmanız bu anlatımı zenginleştirir.

Genel şema; tarihler yöreye, rakıma ve yılın havasına göre değişir. Bölge bölge ayrıntı için rehber metnindeki kaynaklara bakın.

Göç neden yapılır?

Kaynakların ortak anlattığı neden, köy çevresindeki otun yazın yetmemesi ve yüksek otlakların sunduğu imkândır. Trabzon'un Vakfıkebir Kaymakamlığı bunu açıkça yazar: arazinin darlığı ve toprağın ince olması tarımı güçleştirdiği için ilçede hayvancılık öne çıkar; arazi kıtlığı ve bitki örtüsünün yetersizliği, hayvanları beslemek için geniş otlakların bulunduğu yaylalara çıkmayı gerekli kılar. Kaymakamlığa göre ilçe halkı yüzyıllardır ilkbaharla birlikte hayvanlarını alıp yaylaya çıkar, yağ ve peynir gibi ürünlerle kışlık hayvan yemi olacak otu alıp geri döner.

Giresun'un Güce Kaymakamlığı da ilçeyi anlatırken "yıllardır süren otçu göçü geleneği"ni anar. Kastamonu'nun Araç Kaymakamlığına göre ilçedeki yayla evlerinin kuzey tarafında süt, tereyağı ve yoğurdu saklamak için "soğukluk" ambarları bulunur; yani yayla, süt ürünlerinin yapıldığı ve saklandığı bir üretim yeridir.

Göç ne zaman yapılır?

Kaynak	Yöre	Zaman bilgisi
Vakfıkebir Kaymakamlığı	Trabzon	İlkbaharla birlikte yaylaya çıkılır
Keles Kaymakamlığı	Bursa, Kocayayla	Konar-göçer topluluklar yaz başında yaylaya çıkmadan önce Hıdırellez'de toplanırmış
Aybastı Kaymakamlığı	Ordu, Perşembe Yaylası	Yaylada yaşam ilkbaharda karların erimesiyle başlar, ilk kar yağana kadar sürer
Kayseri Valiliği Genel Emri 2026/1	Kayseri	Yaylaklarda otlatma 15 Mayıs–30 Eylül; Yahyalı'nın bazı yaylalarında açılış 1 Mayıs ile 25 Ağustos arasında değişir

Resmî takvim artık il mera komisyonlarının kararıyla belirlenir: Mera Kanunu otlatma mevsimi ve kapasitesiyle ilgili kararları komisyona bırakır ve valilikler bu tarihleri her yıl genel emirle duyurur. Hukuki ayrıntılar yayla ve kışlak hakları rehberinde.

Yaylada ürün ve yaşam

Kaynakların anlattığı yayla, yalnızca otlatma yeri değil, bir üretim yeridir. Araç Kaymakamlığı ilçedeki çantı tipi yayla evlerinin "yaylada ürünlerin elde edilmesi, aklanması ve depolanması" amacına göre tasarlandığını yazar: ocaklı tek odalı evlerin kuzey tarafındaki soğukluk ambarları süt, tereyağı ve yoğurdu serin tutar. Rize'nin İkizdere Kaymakamlığı, ilçenin bilinen yaylaları arasında Anzer balının yapıldığı Anzer Yaylası ile Çağrankaya ve Ovit yaylalarını sayar. Vakfıkebir'de yayladan dönüşte yanında getirilen ürünler yağ, peynir ve kışlık ottur.

Yayla mevsiminin ne kadar kısa olabileceğini de kaynaklar gösterir. Maçka Kaymakamlığına göre 2.200 metredeki Lapazan Yaylası'nda haziran ve temmuz aylarında bile yer yer kar yığınları görülür; Mavura Yaylası'na ise yaz aylarında minibüsle ulaşılabilir. Aybastı Kaymakamlığı, Perşembe Yaylası'nın merkezinde "şehir türü bir yapılanma" bulunduğunu ve yayladaki yaşamın ilk kar yağana kadar sürdüğünü anlatır. Bu farklar, aynı ilde bile göç takviminin yayladan yaylaya değişmesinin nedenini açıklar.

Karadeniz: köy ile yayla arasında

Kaynaklara yansıyan Karadeniz örneklerinde yayla, belirli köylerle bağlantılı yazlık bir yerleşim olarak anlatılır. Maçka Kaymakamlığının tanıtımında bu açıkça görülür: İskobel Yaylası Yazlık köyünün güneyinde, Bodamış Yaylası Güzelyayla sınırlarındadır; bazı yaylalarda elektrik, bakkal, kasap ve kır kahvesi yayla mevsiminde hizmet verir. Vakfıkebir Kaymakamlığı ise yaylanın köyler arasında nasıl paylaşıldığını anlatır: anlaşmazlıkları önlemek için geçmişte her köye bir yayla ya da bir yaylada bir "oba" tahsis edilmiştir.

Commons'taki fotoğraflarda Rize Çamlıhemşin'deki Pokut ve Sal yaylaları, Giresun'daki Kümbet Yaylası ve Giresun Dereli'deki Eğribel çevresinde otlayan sürüler görülür; Eğribel'e yakın Uzundere köyünde ot kurutma da fotoğraflanmıştır. Çamlıhemşin'in Kaplıca ve Ortayayla gibi köylerinin sayfalarında rakımları karşılaştırabilirsiniz.

Toroslar ve Batı Anadolu: göçerler ve yayla şenlikleri

Bazı yörelerde yayla göçü, köyle sınırlı kalmayan uzun mesafeli bir hareketin parçasıdır. Mera Kanununun 22. maddesi, göçerlerin mera, yaylak ve kışlaklardan yararlanmasında bu Kanunun uygulanacağını söyler. Kayseri Valiliğinin 2026 genel emri, ihtiyaç fazlası yaylak ve kışlakların ihaleyle göçerlere kiralanacağını, il dışından gelen sürüler için veteriner raporu ve kira belgesi isteneceğini düzenler.

Bursa'nın Keles Kaymakamlığı, Kocayayla'nın tarihine ilişkin anlatımında konar-göçer toplulukların her yıl yaz başında, hayvanlarını yaylaya çıkarmadan önce burada toplanıp şenlik düzenlediğini, Hıdırellez'de kurbanlar kesip yemekler yediklerini, at koşturup güreş tuttuklarını aktarır; kaymakamlığa göre yaylaya çıkıldıktan sonra insanlar beş altı ay birbirlerini göremeyeceği için bu şölenler bir tür helalleşme işlevi de görürmüş. Bu tür anlatımlar yerel tarih yazımına dayanır; kaymakamlık da bazı kısımları rivayet olarak aktarır.

Kütahya'daki Domaniç Kaymakamlığı, Domaniç ile Söğüt arasındaki tarihî yayla göç yollarının bugün eko turizm alanı olarak düzenlendiğini anlatır: güzergâh Domaniç'e bağlı Çarşamba köyünden başlayıp Çamlıca ve Berçin köylerinden, ilçe merkezinden geçerek yaklaşık 59,7 kilometre uzunluğunda dört parkura ayrılmıştır. Kaymakamlığa göre alan, 13. yüzyıldan itibaren bu bölgede kullanılan tarihî yayla göç yolları dikkate alınarak planlanmıştır. Güzergâh üzerinde Berçin köyündeki yangın gözetleme kulesi, orman parkları ve Karagöl yaylası bulunur; yol boyunca karaçam, doğu kayını, meşe, göknar ve sarıçam ormanları ile geyik, ayı ve karaca gibi yaban hayvanlarının yaşam alanları yer alır. Tarihî bir göç güzergâhının bugün doğa yürüyüşü rotasına dönüşmesi, yayla kültürünün yeni biçimlerle yaşatılmasına bir örnektir.

Gurbetçiler için pratik notlar

Yaylaya yalnızca yaz tatilinde çıkıyorsanız birkaç kuralı bilmek işinizi kolaylaştırır. Mera Kanununun 22. maddesine göre yayladan hayvanla yararlanma hakkı, tahsis tarihinde köyde en az altı aydır oturmaya bağlıdır; köyü yerleşmek amacıyla terk edenler bu hakkı kaybeder. Yayla evini onarmak ya da yeniden yapmak isterseniz 20. maddedeki inşaat yasağı ve istisnaları geçerlidir. Yayla evinizi adres kayıtlarında "diğer adres" olarak bildirebilirsiniz: NVİ'ye göre yazlık ve kışlık gibi geçici süreyle kalınan yerler 5490 sayılı Kanunda diğer adres sayılır. Ayrıntılar köy muhtarlığından belge almak rehberinde anlatılıyor. Yaylaların rakımı için rakım ve iklim kıyası aracını kullanabilirsiniz.

Yayla şenlikleri

Yaylaya çıkış ve yayla mevsimi pek çok yerde şenliklerle kutlanır. Kaymakamlıkların duyurularına yansıyan örnekler:

• Perşembe Yaylası (Aybastı, Ordu): Kaymakamlığa göre Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde ve 1876 tarihli Trabzon Salnamesinde anılan Perşembe Panayırı, 1992'den beri Perşembe Yaylası Şenlikleri olarak temmuzun son haftasında yapılır; en büyük ağırlığı yağlı güreşler ve at yarışları oluşturur.
• Görecik Yaylası (Büyükorhan, Bursa): Her yıl haziranın ikinci haftasında belediyenin düzenlediği yayla şenlikleri yapılır.
• Kardüz Yaylası (Gölyaka, Düzce): 1.830 metredeki yaylada her yıl temmuzda geleneksel yayla şenlikleri düzenlenir.
• Korgan Yaylası (Korgan, Ordu): Her yıl temmuz ayında yayla şenlikleri yapılır.
• İshaklı ve Gevne yaylaları (Alanya, Antalya): Ağustos 2026'da 14'üncüsü düzenlenen festival, Alanya Kaymakamlığının duyurusuna göre İshaklı mahallesinin muhtarı ve mahalle derneğinin katkısıyla yapılmıştır.

UNESCO Türkiye Millî Komisyonu, 2024'te listeye giren geleneksel gayda ve tulum yapımı ve icrası unsurunu anlatırken bu çalgının hasat ve göçebelik uygulamaları da dâhil olmak üzere birçok ritüelin parçası olduğunu belirtir. Köydeki diğer şenlikler için köy hayır yemekleri ve şenlikler rehberine bakabilirsiniz.