Coğrafi işaret nasıl alınır? Başvuru, tescil, denetim

Bir köy ürününe coğrafi işaret almak için Türk Patent ve Marka Kurumuna (TÜRKPATENT) 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanununa göre başvurulur; ama başvuruyu çoğunlukla tek bir çiftçi değil, üretici grubu, kooperatif, dernek, belediye ya da ticaret ve ziraat odası gibi bir kuruluş yapar. Başvuruda ürünün tanımı, coğrafi sınırı, üretim yöntemi, yöreyle bağı, tarihçesi ve kimin nasıl denetleyeceği belgelenir. Uygun bulunan başvuru Resmi Bülten'de yayımlanır, üç ay itiraz süresi geçer ve tescil ücreti ödenince ürün sicile kaydedilir. Tescilden sonra ürünü amblemle satmak ve yılda bir denetim raporu sunmak zorunludur. Köyümüz'ün derlediği veride 27 Eylül 2026 itibarıyla 1.881 tescilli kayıt var; tamamı coğrafi işaretli ürünler sayfamızda.

Üç tür koruma: menşe adı, mahreç işareti, geleneksel ürün adı

Kanun coğrafi işareti, belirgin bir niteliği, ünü ya da diğer özellikleri bakımından kökenin bulunduğu yöre, alan, bölge ya da ülkeyle özdeşleşmiş ürünü gösteren işaret olarak tanımlar ve iki tür sayar (md. 34):

Tür	Üretimin bağı	Örnek durum
Menşe adı	Üretim, işleme ve diğer tüm işlemler belirlenen coğrafi alanda; ürün tüm ya da esas özelliklerini o alanın doğal ve beşerî unsurlarından alır	Hammaddesi de işlenmesi de aynı yörede olan ürün
Mahreç işareti	Üretim, işleme ya da diğer işlemlerden en az biri belirlenen alanda	Ünü yöreden gelen, bir aşaması yörede yapılan ürün
Geleneksel ürün adı	Coğrafi bağ şartı yok; ürünü tarif etmek için en az 30 yıl geleneksel olarak kullanıldığı kanıtlanmalı	Geleneksel yöntemle ya da geleneksel hammaddeyle yapılan ürün

Coğrafi yer adı içermese bile, şartları taşıyan bir ürünü anlatmak için geleneksel olarak kullanılan ve günlük dile yerleşmiş adlar da menşe adı ya da mahreç işareti olabilir. Buna karşılık ürünün öz adı olmuş, yani genel ad hâline gelmiş adlar, halkı ürünün gerçek kaynağı konusunda yanıltabilecek bitki çeşidi ya da hayvan ırkı adları ve tescilli bir işaretle eş sesli olup tüketiciyi yanıltabilecek adlar tescil edilmez (md. 35).

Kim başvurabilir?

Başvuru hakkı olanlar Kanunun 36. maddesinde sayılır: üretici grupları; ürün ya da ürünün kaynaklandığı coğrafi alanla ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları; ürünle ilgili olarak kamu yararına çalışan ya da üyelerinin ekonomik çıkarlarını korumaya yetkili dernekler, vakıflar ve kooperatifler; ürünün tek bir üreticisi varsa, bunu ispat etmesi şartıyla o üretici. Kanun "üreticiyi" geniş tanımlar: tarım ürünü, gıda, maden, el sanatı ya da sanayi ürünü üreten veya işleyen ya da tedarik zincirinde ürünün tescile konu özelliklerini etkileyen bir işlem yapan kişi.

Köy için pratik sonuç şudur: bir köy ürününün tescili için ya köyde bir üretici örgütü (örneğin kooperatif) kurulur ya da ilçe belediyesi, il özel idaresi, ticaret borsası, ziraat odası gibi bir kurumla birlikte hareket edilir.

Başvuruda neler olmalı?

Kanunun 37. maddesine göre coğrafi işaret başvurusu şunları içerir: başvuru sahibinin kimliği ve başvuru hakkının dayanağı; tescili istenen ad ve menşe adı mı mahreç işareti mi olduğu; ürünün ve gerekiyorsa hammaddesinin fiziksel, kimyasal, mikrobiyolojik ve duyusal özelliklerini anlatan teknik belgeler; coğrafi alanın sınırlarını açıkça belirleyen belgeler; üretim yöntemi ve varsa yerel üretim teknikleri, usul ve âdetleri; ürünün niteliği ya da ünü ile coğrafi alan arasındaki bağı kanıtlayan belgeler; ürünün yöredeki tarihsel geçmişi; denetimin nasıl yapılacağı; kullanım biçimi ve varsa etiketleme ve ambalajlama usulü; başvuru ücretinin ödendiğine ilişkin bilgi.

Listedeki iki kalem, tarihsel geçmiş ve ürünün yöreyle bağı, belgeyle kanıtlanmak zorundadır; eski yayınlar, arşiv kayıtları ve yerel kaynaklar bu yüzden başvurunun omurgasını oluşturur. Coğrafi alanın sınırı çizilirken ürünün üretildiği köylerin listesini doğru vermek için sitemizdeki köy sayfalarından ilçe ve köy adlarını kontrol edebilirsiniz.

1. Başvuru (üretici birliği, kamu kurumu, dernek, kooperatif)
2. Şekli inceleme ve eksik tamamlama
3. Esasa ilişkin inceleme
4. Resmî Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni’nde ilan
5. İtiraz süresi (3 ay)
6. Tescil ve sicile kayıt
7. Denetim ve amblem kullanımı

Kaynak: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu md. 34–46 ve Türk Patent “Başvuru nasıl yapılır” sayfası. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

İnceleme, yayım, itiraz ve tescil

TÜRKPATENT başvuruyu Kanunun 33–37 ve 39. maddelerine göre inceler (md. 38). Başvuru sahibinin kimlik bilgileri yoksa başvuru yapılmamış sayılır. Diğer eksiklikler için Kurum süre verir; eksikler tamamlanmazsa başvuru reddedilir; talep edilirse en çok iki kez ek süre verilir. Kurum, teknik bilgiler için başka kurumlardan görüş isteyebilir. Uygun bulunan başvuru Bülten'de yayımlanır.

Reddedilen başvuru için başvuru sahibi kararın bildiriminden itibaren iki ay içinde itiraz edebilir. Üçüncü kişiler ise başvurunun Bülten'de yayımından itibaren üç ay içinde gerekçeli ve yazılı itirazda bulunabilir; itirazlar Kurulca incelenir ve Kurum tarafları uzlaşmaya teşvik edebilir (md. 40). Üç ay içinde itiraz yapılmamış ya da itirazları reddedilmiş başvuru, bildirimden itibaren iki ay içinde tescil ücreti ödenirse tescil edilir, sicile kaydedilir ve Bülten'de yayımlanır; sicil herkese açıktır (md. 41).

Tescil neyi korur?

Tescil, adı haksız kullanıma karşı korur. Tescil ettiren ve kullanım hakkı olanlar, üçüncü kişilerin tescildeki özellikleri taşımayan ürünlerde coğrafi işaretin ününden yararlanacak şekilde adı ya da amblemi ticari amaçla kullanmasının, ürünün gerçek menşeini belirtse bile adı "tarzında", "tipinde", "türünde" gibi ifadelerle kullanmasının ve ambalajda ya da reklamda yanıltıcı ifadeler kullanılmasının önlenmesini isteyebilir (md. 44). Geleneksel ürün adında koruma daha dardır ve özellikle amblemin yanıltıcı kullanımına yöneliktir (md. 45). Geleneksel ürün adı başvurusunda coğrafi alan belgesi istenmez; bunun yerine hammaddeler, bileşenler ve ürün hazırlama tekniklerini açıklayan üretim metodu tanımı istenir (md. 37/2).

Tescilden sonra: kullanım, amblem, denetim

Tescilli coğrafi işareti, sicildeki şartlara uygun ürünü üreten ya da pazarlayan herkes kullanabilir; kullanıcılar tescil ettirene üretim ve pazarlama faaliyeti gösterdiklerini bildirir (md. 46). Coğrafi işaretlerde amblem kullanımı zorunludur. Amblem Yönetmeliğine göre amblem, üçgenlerin çevrelediği daire içinde köşeli parantez arasındaki Türkiye haritasından oluşur, çapı 15 milimetreden küçük olamaz, üzerinde değişiklik yapılamaz ve Kurumun internet sitesinden temin edilir. Ürün ya da ambalaj üzerinde kullanılamıyorsa işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.

Denetim tescilin ayrılmaz parçasıdır (md. 49). Denetimi başvuruda belirtilen ve Kurumca yeterliliği onaylanan denetim mercii yapar; denetim raporları tescilin yayımından itibaren yılda bir Kuruma sunulur. Raporlarda eksiklik varsa altı ay içinde giderilmesi istenir; giderilmezse tescil ettirenin değişmesi ya da hakkın sona ermesi yolu açılır (md. 43). Tescil ettiren, denetim masraflarını denetlenen üreticilerden isteyebilir.

1. Ürünü ve adını tanımlayın; menşe adı mı mahreç mi karar verin
2. Başvuru hakkı olan bir örgüt ya da kurumla birlikte hareket edin
3. Teknik özellikleri, sınırı, üretim yöntemini ve tarihçeyi belgeleyin
4. Denetim merciini belirleyin
5. TÜRKPATENT'e başvurun, Bülten yayımını ve 3 aylık itiraz süresini izleyin
6. Tescil ücretini 2 ay içinde ödeyin; amblemi kullanın, yıllık denetim raporu verin

Kaynak: 6769 sayılı SMK md. 34–49; Amblem Yönetmeliği. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

İllere göre tescilli coğrafi işaretler

Köyümüz'ün TÜRKPATENT Coğrafi İşaretler Portalından derlediği veride, "tescilli" durumdaki Türkiye kayıtları il alanına göre sayıldığında ilk sıralar şöyle:

• Gaziantep109 ürün
• Konya92 ürün
• Hatay75 ürün
• Erzurum62 ürün
• Diyarbakır59 ürün
• Afyonkarahisar56 ürün
• Malatya53 ürün
• Şanlıurfa50 ürün
• Balıkesir46 ürün
• İzmir45 ürün

Kaynak: Köyümüz verisi, TÜRKPATENT Coğrafi İşaretler Portalı (27.09.2026 itibarıyla, başvurular hariç).

Tam liste coğrafi işareti en çok olan iller sayfasında. İl sayfalarında o ile ait ürünleri de görebilirsiniz: örneğin Gaziantep, Afyonkarahisar ya da Malatya. Afyonkarahisar'ın Bayat ilçesindeki Derbent, İmrallı ve Aşağıçaybelen, Kırşehir Kaman'daki Başköy ya da Aksaray Eskil'deki Başaran gibi yerleşimler, bir tescilin coğrafi sınırı çizilirken listede yer alabilecek köy ve kırsal mahalle örnekleridir; sınırın hangi köyleri kapsadığı her tescilin kendi belgesinde yazar.

Avrupa Birliğinde tescil

TÜRKPATENT'in açıklamasına göre Türkiye'deki tescil yalnızca Türkiye sınırları içinde geçerlidir; Avrupa Birliğinde koruma için önce Türkiye'de tescil gerekir, ardından AB sistemine başvurulur. AB'de gıda ve tarım ürünleri için 2024/1143 sayılı Tüzük, el sanatları ve sanayi ürünleri için 2023/2411 sayılı Tüzük uygulanıyor. 2026 Yıllık Programı, AB'de tescilli Türk coğrafi işaretli ürün sayısının 38'e ulaştığını bildiriyor.