Köyde kooperatif kurmak: tarımsal kalkınma ve kadın

Köyde kooperatif kurmak için 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre en az 7 ortağın imzaladığı bir anasözleşme gerekir; ancak kooperatifin türüne göre bu sayı artar ve başvurulacak bakanlık değişir. Tarımsal kalkınma kooperatifinde muhatap Tarım ve Orman Bakanlığıdır ve Bakanlığın 2024 tarihli örnek anasözleşmesi kuruluşta en az 21 ortak ister; ortakların yerleşim yeri adresinin kooperatifin çalışma bölgesinde, yani o köy ya da köylerde olması gerekir. Kadınların kurduğu ve Ticaret Bakanlığına bağlı kooperatifler için ise 2020'den bu yana KOOP-DES adıyla ayrı bir hibe programı yürütülüyor. Aşağıda türleri, kuruluş adımlarını ve kooperatifin köye getirdiği avantajları anlatıyoruz.

Kooperatif nedir, hangi bakanlığa bağlıdır?

Kanun kooperatifi, ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek ya da geçimlerine ait ihtiyaçlarını işgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet yoluyla sağlamak amacıyla kurulan, değişir ortaklı ve değişir sermayeli tüzel kişi olarak tanımlar (md. 1). Sermaye miktarı sınırlandırılarak kooperatif kurulamaz ve "kooperatif" adını yalnızca bu Kanuna göre kurulan kuruluşlar kullanabilir (md. 2).

Kooperatiflerin genel bakanlığı Ticaret Bakanlığıdır; kuruluş ve anasözleşme değişikliği izinlerini Bakanlığın Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü yürütür ve bu yetkiyi il müdürlükleri de kullanabilir. Ancak 183 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameyle tarımsal amaçlı kooperatiflere ilişkin görev ve yetkiler tarım bakanlığına devredilmiştir; Kanun metnindeki dipnot bunu açıkça belirtir. Bugün tarımsal kalkınma, sulama, su ürünleri, pancar ekicileri ve tarım kredi gibi kooperatiflerin örnek anasözleşmeleri Tarım ve Orman Bakanlığının Tarım Reformu Genel Müdürlüğünce yayımlanıyor.

Tür	Bakanlık	Kurucu ortak	Dayanak
Genel kural	Ticaret Bakanlığı	En az 7	1163 md. 2; Tebliğ md. 9
Tarımsal kalkınma kooperatifi	Tarım ve Orman Bakanlığı	En az 21	TRGM örnek anasözleşmesi (2024) md. 8
Turizm geliştirme kooperatifi	Ticaret Bakanlığı	En az 50	Tebliğ md. 9 (2025 değişikliği)
Tütün üretim ve pazarlama kooperatifi	Ticaret Bakanlığı	En az 250 üretici	Tebliğ md. 11

Tarımsal kalkınma kooperatifi: köyün en yaygın kooperatifi

Tarım ve Orman Bakanlığının 2024'te güncellediği örnek anasözleşme, bu kooperatifin amacını ortakların bitkisel, hayvancılık ve ormancılık üretimini artırmak, girdi temini, depolama, işleme ve pazarlama faaliyetlerinde bulunmak, ortakların ekonomik ve sosyal gelişmesine yardımcı olmak ve el ve ev sanatları ile tarımsal sanayinin gelişmesini sağlamak olarak tanımlar. Çalışma konuları arasında ortakların ürünlerinin işlenmesi, hastalık ve zararlılarla mücadele, girdi temini ve ortak makine parkı kurmak ya da kiralamak sayılır.

Anasözleşmedeki ortaklık şartları köy açısından belirleyicidir:

• Çalışma bölgesi: Kooperatifin çalışma bölgesi anasözleşmede il, ilçe ve köy ya da köyler, mahalle ya da mahalleler olarak yazılır (md. 5).
• İkamet: Ortak, çalışma bölgesinde üretim ve geçim kaynakları bakımından benzer yerleşimlerde ikamet eden kişilerden alınır; gerçek kişilerde birinci ikamet yeri olması şartı aranır, tüzel kişilerde aranmaz (md. 8).
• Diğer şartlar: Türk vatandaşı olmak, medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olmak, aynı bölgede aynı amaçlı başka bir kooperatifin ortağı olmamak ve anasözleşmeyi kabul ettiğine dair ortaklık dilekçesi vermek (md. 9).
• Kabul: Yönetim kurulu başvuruyu bir ay içinde sonuçlandırır ve kararı yazılı olarak bildirir (md. 11).

Örneğin Kastamonu Pınarbaşı'ndaki Başköy, Boğazkaya, Çavuşköy ve Aşağıaktaş gibi aynı ilçedeki köyler, anasözleşmeye birlikte yazılarak tek bir kooperatifin çalışma bölgesini oluşturabilir. ADNKS'ye göre 2024'te bu dört köyün nüfusu sırasıyla 129, 71, 113 ve 74; 21 kurucu ortak şartı küçük köylerde birkaç köyün birlikte hareket etmesini gerektirebilir. Sivas Şarkışla'daki Akçakışla gibi 2024 nüfusu 464 olan daha kalabalık bir köyde ise tek köylük bir çalışma bölgesi de düşünülebilir. Köyler arası mesafeyi iki köy arası mesafe aracıyla görebilirsiniz.

Kuruluş adımları

Ticaret Bakanlığı tebliğine göre kuruluş izni sırası şöyledir: anasözleşme Merkezi Sicil Kayıt Sisteminde (MERSİS) düzenlenir ve sistem üzerinden ticaret sicili müdürlüğüne gönderilir; belirlenen sayıda anasözleşme ticaret sicili müdürlüğünde yetkili personel huzurunda kurucu ortaklarca imzalanır; kuruluş dilekçesi, anasözleşme ve diğer belgelerle izin merciine başvurulur (md. 5). İzin tamamlandıktan sonra kooperatif ticaret sicilinde tescil edilir ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan edilir (md. 8). Kurucu eklenmek istenirse düzeltme beyanını eklenen kurucuların da sicilde imzalaması gerekir (md. 6).

Sermaye de baştan planlanmalıdır. Örnek anasözleşmeye göre kooperatif sermayesi değişkendir ve ortakların taahhüt ettikleri paylardan oluşur; kurucular kuruluşta, sonradan girenler ise ilk girişte yüklendikleri nakdi sermayenin dörtte birini peşin, kalanını en geç iki yıl içinde eşit taksitlerle öder (md. 28–29). Girişte bu ödemeyi yapmayanın ortaklık hakkı doğmaz; ortaklığa kabul edilmeyen kişi ise denetleme organı aracılığıyla genel kurula başvurabilir (md. 11). Kooperatif, genel kurulun kabulüyle ayni sermaye karşılığında da ortak alabilir; ayni sermayenin değerini genel kurulca seçilen bilirkişi belirler (md. 30–31).

Anasözleşmenin ticaret sicili müdürlüğünde imzalanması Kanunun şartıdır (1163 md. 2). Bu yüzden kurucuların imza günü sicil müdürlüğünde bulunması gerekir; köyden şehre birlikte gidilecek günü önceden planlamak işe yarar. İzin sürecinde izin mercii, gerekli gördüğünde ilgili kamu kurumlarından bilgi, belge ve görüş isteyebilir; bu da sürenin uzamasına yol açabilir.

1. Çalışma bölgesini ve en az 21 kurucuyu belirleyin
2. TRGM örnek anasözleşmesini doldurun
3. İl tarım ve orman müdürlüğüyle ön görüşme yapın
4. Anasözleşmeyi ticaret sicili müdürlüğünde kurucularca imzalayın
5. İzin merciine başvurun, izin sonrası tescil ve ilan
6. İlk genel kurul ve yönetim kurulu; ortaklık paylarının tahsili

Kaynak: 1163 sayılı Kanun md. 1–2; Ticaret Bakanlığı kuruluş tebliği md. 5–8; TRGM örnek anasözleşmesi (2024). Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Kooperatif ne kazandırır?

Destek programları örgütlü üreticiye öncelik veriyor. 2026 Kırsal Kalkınma Tebliği, hibe programının kapsamını "tarımsal amaçlı örgütler, kadın ve genç girişimciler öncelikli olmak üzere" tanımlar ve 1163 sayılı Kanuna göre kurulmuş tarımsal amaçlı kooperatifleri hibe verilecek örgütler arasında sayar; kendi yürür makineler yalnızca tarımsal amaçlı örgütlerin başvurularında desteklenir. 2026 Yıllık Programı da proje bazlı hibelerde birinci derece tarımsal örgüt belgesine sahip örgütlerin öncelikli değerlendirileceğini yazıyor. TKDK'nın IPARD III programında makine parkları alt sektörüne yalnızca üretici örgütleri ve ziraat odaları başvurabiliyor. Destek programlarının ayrıntısı köye dönüş destekleri rehberinde.

Kooperatif ayrıca ortak satışı kolaylaştırır: ürünlerin toplanması, paketlenmesi ve pazarlanması tek elden yapılabilir. Satış kuralları için köy ürünlerini satmak, sulama kooperatifleri için köyde su hakkı ve sulama rehberlerine bakın.

Kadın kooperatifleri ve KOOP-DES

Kadınların kurduğu üretim ve işletme kooperatifleri köylerde el sanatları, yöresel gıda ve tarım ürünleri alanında yaygın. Ticaret Bakanlığı 2020'den bu yana Kooperatiflerin Desteklenmesi Programı (KOOP-DES) ile kadın kooperatiflerine hibe veriyor. 2026 Yıllık Programına göre 2020–2024 döneminde 772 kooperatifin 826 projesi için toplam 110,5 milyon TL destek kararı alındı ve 2025 programında destek üst limitleri artırıldı. Aynı belge, Kadın Kooperatiflerinin Güçlendirilmesi İş Birliği Protokolü kapsamında 2025'te il müdürlükleri eliyle eğitim ve bilgilendirme çalışmaları yapıldığını da aktarıyor.

Denetim ve genel kurul

Kooperatifler Ticaret Bakanlığının ya da ilgili bakanlığın denetimine tabidir; bakanlık kooperatiflerin işlem, hesap ve varlıklarını denetletebilir ve kooperatif, denetim sonucunda verilen talimata uymak zorundadır (1163 md. 90). Muhasebe usulleri ve tutulacak defterler Türk Ticaret Kanunu hükümlerine tabidir (md. 89). Tarımsal kalkınma kooperatifi örnek anasözleşmesine göre genel kurul, ortaklar arasından ya da dışarıdan en az bir, en fazla dört yıl için denetleme organı üyesi seçer. Köyde küçük bir kooperatif için bile yıllık genel kurul, defter tutma ve denetim yükümlülükleri vardır; kuruluştan önce bunların kimin tarafından yürütüleceğini konuşmak gerekir. Köyün ortak işleri ve dayanışma geleneği için imece ve köy işleri rehberine de bakabilirsiniz.