Hayvan kaydı ve küpeleme: TÜRKVET, pasaport, nakil

Köyde bir inek ya da birkaç koyun besleyen herkes, hayvanlarının bulunduğu yeri "işletme" olarak il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne tescil ettirmek ve hayvanları iki kulağa takılan aynı numaralı küpelerle tanımlatmak zorundadır. Kayıtlar Tarım ve Orman Bakanlığının TÜRKVET sisteminde tutulur. Süreler türe göre değişir: buzağı doğumdan itibaren en geç 6 ay, kuzu ve oğlak en geç bir yıl içinde küpelenir. Sığırın ayrıca bir hayvan pasaportu olur ve hayvan nereye giderse pasaport da onunla gider. Doğum, ölüm, satış ve nakil gibi hareketler süresi içinde müdürlüğe bildirilir; bildirim yapılmazsa idari para cezası uygulanır ve koyun-keçide işletmenin hareketleri kısıtlanır. Aşağıda kuralları iki yönetmeliğe dayanarak sade bir sırayla anlatıyoruz.

Kayıt nerede tutulur?

Bakanlığın yönetmelikleri TÜRKVET kayıt sistemini, işletme, hayvan sahibi ve hayvanların kimlik ve hareket bilgilerinin kayıt altına alındığı ve izlendiği veri tabanı olarak tanımlar. Sığır ile koyun ve keçi için iki ayrı yönetmelik vardır; ikisi de hayvan sahibine aynı temel yükümlülükleri getirir: işletmeyi tescil ettirmek, hayvanları tanımlatmak, doğum, ölüm, kesim ve zorunlu kesimler ile işletmeye giren ve çıkan bütün hareketlerin kaydını tutmak ve bunları il ya da ilçe müdürlüğüne bildirmek. Denetimde istenirse son üç yıla ait hayvan kayıtları gösterilir (sığır yönetmeliği md. 8, koyun-keçi yönetmeliği md. 8).

Bu kayıt yalnız bir zorunluluk değil, desteklerin de anahtarıdır. Hazine faiz destekli tarım kredisi, üretim konusuna göre ÇKS ve TÜRKVET gibi kayıt sistemlerinde kayıtlı olmayı ve kredi süresince kaydı sürdürmeyi şart koşar. Küçükbaş hayvancılıkta karar ekindeki standart faiz indirimi yüzde 75, kadın ve 40 yaş altı genç çiftçide ek 15 puandır (Karar 8039). Ayrıntılar köye dönüş destekleri rehberinde.

Küpeleme süreleri ve kuralları

Konu	Sığır ve manda	Koyun ve keçi
Tanımlama süresi	Doğumdan en geç 6 ay; daha önce işletmeden çıkacaksa çıkmadan önce	Doğumdan en geç 1 yıl; ilk yıl içinde çıkacaksa çıkmadan önce
Tanımlama aracı	İki kulağa aynı numaralı küpe	İki kulağa aynı kodlu küpe; kulak uygun değilse ön sağ ayak bileğine
Doğum bildirimi	6 ay içinde	1 yıl içinde
Hareket, ölüm, zorunlu kesim	30 gün içinde	30 gün içinde
Düşen küpe	30 gün içinde başvuru, aynı numaralı yeni küpe	30 gün içinde başvuru
Kayıp ya da çalınan hayvan	—	7 gün içinde bildirim

Kaynak: Sığır yönetmeliği md. 14, 21, 70; Koyun-keçi yönetmeliği md. 13, 16, 21, 60.

Tanımlama, hayvan sahibinin il ya da ilçe müdürlüğüne veya Bakanlığın yetki verdiği kuruma başvurmasıyla ve onaylı küpelerin takılıp veri tabanına işlenmesiyle yapılır. Süre geçtikten sonra yapılan tanımlama, önce idari para cezası uygulanarak gerçekleştirilir. Kurala uygun tanımlanmayan hayvan bulunduğu işletmeden nakledilemez. Küpeler, Genel Müdürlüğün ya da il veya ilçe müdürlüğünün izni olmadan hiçbir şekilde sökülemez veya değiştirilemez (sığır yönetmeliği md. 20).

Koyun ve keçide bir kolaylık vardır: Bakanlık, on iki aylıktan önce kesilmek üzere yetiştirilen ve doğduğu işletmeden doğrudan kesimhaneye gidecek hayvanlar için sürü bazlı, tek kulağa takılan farklı bir tanımlama aracı belirleyebilir. Coğrafya, iklim, personel ya da afet gibi nedenlerle il hayvan sağlık zabıtası komisyonu da tanımlama süresine bakılmaksızın tanımlama yapılmasına karar verebilir.

Sığır pasaportu

Tescilli işletmede tanımlanan her sığır için, hayvan sahibinin başvurusuyla bir hayvan pasaportu düzenlenir (sığır yönetmeliği md. 54). Pasaport kâğıt ya da elektronik ortamda olabilir; üzerinde barkod ya da karekod bulunur. Hayvan işletmeye gelirken ve işletmeden ayrılırken pasaportun yanında bulunması ve hayvana eşlik etmesi hayvan sahibinin yükümlülüğüdür. Yönetmeliğe göre tanımlanmayan, pasaportu yanında olmayan ya da veteriner sağlık raporu bulunmayan sığırlar kesimhanede kesilemez ve hayvan satış yerlerine giremez (md. 71). Kesimhaneler pasaportları kesimden itibaren yedi gün içinde müdürlüğe teslim eder. Kurban bayramında satılan sığırlarda satıcı, pasaportları hayvanın kurbanlık olarak satıldığını belirterek otuz gün içinde müdürlüğe teslim eder (md. 25). Koyun ve keçi için pasaport düzenlenmez; bu türlerde hayvanın kimliği küpeyle, hareketi ise her işletme değişikliğinde düzenlenen nakil belgesiyle izlenir. Kurbanlık koyun ve keçi satan kişi de kesilen hayvanların kayıttan düşülmesi için satışı bildirim süresi içinde en yakın müdürlüğe bildirir.

Satış, nakil ve hayvan pazarı

5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu, hayvancılık işletmelerinden doğrudan yapılan satışlar dışında hayvan alım satımının ruhsatlı hayvan pazarlarında, borsalarda ve Bakanlıktan izinli hayvan panayırlarında yapılmasını öngörür (md. 8). Yani köyde komşuya işletmeden doğrudan satış mümkündür; ama satışın bildirilmesi zorunludur.

Koyun ve keçide her işletme değişikliğinde yönetmeliğin ekindeki asgari bilgileri içeren nakil belgesi düzenlenir ve hayvanların yanında bulundurulur; varış işletmesindeki hayvan sahibi nakil belgesini en az üç yıl saklar (koyun-keçi yönetmeliği md. 18). Hayvan sahibi süresi içinde bildirim yapmazsa il ya da ilçe müdürlüğü o işletmeye ve işletmeden yapılacak hayvan hareketlerini kısıtlar ve Kanunun 36. maddesine göre idari para cezası uygular (md. 60). Sığırda da süresinde yapılmayan bildirimler aynı madde uyarınca cezaya konu olur (sığır yönetmeliği md. 70).

1. İlçe tarım ve orman müdürlüğüne başvurup işletmeyi tescil ettirin
2. Mevcut hayvanları küpeletin, sığır için pasaport düzenletin
3. Doğanları sürede küpeletin: buzağı 6 ay, kuzu ve oğlak 1 yıl
4. Alış, satış, ölüm ve zorunlu kesimi 30 gün içinde bildirin
5. Nakilde pasaport ya da nakil belgesini ve gerekiyorsa veteriner sağlık raporunu yanınızda bulundurun
6. Kayıtları ve nakil belgelerini 3 yıl saklayın

Kaynak: Sığır ve Koyun-Keçi Tanımlama Yönetmelikleri; 5996 sayılı Kanun md. 8. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Kayıt ile ahırdaki durum uyuşmazsa

Köyde sık görülen bir durum, kayıtlarda duran ama fiilen satılmış, ölmüş ya da başka bir yakının ahırına geçmiş hayvanlardır. Sığır yönetmeliği buna açık bir çözüm getirir: işletme ziyaretleri ya da aşılama çalışmaları sırasında, bildirim süresine bakılmaksızın ölen ve kesilen hayvanların kayıtları veri tabanına işlenir. İşletmede kayıtlı olduğu hâlde fiilen bulunamayan hayvanlar Bakanlıkça belirlenen işletmeye nakledilmiş olarak kaydedilir. Fiilen başka bir işletmede bulunan hayvanlar, il içindeyse bulundukları işletmeye aktarılır; il dışındaki bir işletmede kayıtlıysa önce idari para cezası uygulanır, sonra aktarılır. Koyun ve keçi yönetmeliğinde de benzer bir hüküm yer alır. Yurt dışındayken köydeki kayıtlarınızın sizin adınıza devam ettiğini fark ederseniz, en doğrusu satış ya da devri zamanında bildirmektir.

Denetim nasıl yapılır?

Sığır yönetmeliğine göre denetim görevlileri, işletme sahibine haber vermeden tesadüfi nokta kontroller yapar; hayvanların toplanması mümkün değilse iki gün önceden haber verilebilir (md. 56). İl ve ilçe müdürlükleri her yıl görev alanlarındaki sığır işletmelerinin en az yüzde üçünü kontrol eder. İşletmede 20'den az hayvan varsa hepsi, 20 ve üzeri hayvan varsa örnekleme yoluyla en az yüzde beşi kontrol edilir; örneklemde uygunsuzluk çıkarsa bütün hayvanlara bakılır. Hangi işletmenin seçileceği risk analiziyle belirlenir: işletmedeki hayvan sayısı ile kayıtlı hayvan sayısı arasındaki fark, sürünün sağlık durumu, pasaportların korunması, bildirimlerin zamanında yapılıp yapılmadığı ve talep edilen destek ödemesindeki değişiklikler bu analizde dikkate alınır (md. 57–58). Bu nedenle destek ödemesi alan işletmelerde kayıtların güncel tutulması ayrıca önem taşır.

Yaylaya çıkarken

Mevsimlik yayla göçü de bir hayvan hareketidir. Köyden yaylaya giden hayvanların kayıtlı olduğu işletme ile yayladaki konum farklıysa, hareketin müdürlükçe nasıl kaydedileceğini ilçe müdürlüğüne sormak gerekir. Yayla hakları ve gelenek için yayla ve kışlak hakları ile yayla göçü geleneği rehberlerine, meraların kullanımı için mera kanunu ve mera sınırları rehberine bakın.

Hayvancılığın yoğun olduğu yüksek köylere örnek olarak Giresun Dereli'deki Kümbet yaklaşık 1.729 metrede, Konuklu 1.578, Kızıltaş 1.373 metrede kayıtlı. Ağrı Eleşkirt'teki Yukarıkopuz 2.031, Hamur'daki Ekincik 1.835 metrede. Bu köylerin nüfusunun yıllar içindeki değişimini Köyümün yılları aracında görebilirsiniz.