Köy ürünlerini satmak: pazar, internet ve vergi

Köyde ürettiğiniz ürünü satmanın dört yasal yolu vardır ve her birinin kuralı ayrıdır. Tarladan çıkan ürünü tüccara satan çiftçi, müstahsil makbuzu alır ve vergisi ödemeden yapılan kesintiyle ödenmiş olur. Sebze ve meyvesini kendisi satmak isteyen, belediyenin üretici pazarında tezgâh kiralar. Evde yapılan tarhana, erişte, mantı ve el işlerini satan kişi Gelir Vergisi Kanununun 9. maddesindeki esnaf muaflığından yararlanır; internetten satışta ek şartlar vardır. İşlenmiş gıdayı düzenli olarak satacaksanız gıda işletmesi kaydı ya da onayı gerekir. Aşağıda bu yolları kanun maddeleriyle anlatıyoruz. Konu vergi olduğu için kendi durumunuzu vergi dairesine ya da bir mali müşavire teyit ettirmeniz yararlı olur.

Tarladan tüccara: müstahsil makbuzu ve stopaj

Gelir Vergisi Kanununun 53. maddesine göre çiftçilerin zirai kazançları, hasılatları üzerinden yapılan vergi kesintisiyle (tevkifat) vergilendirilir. İşletme büyüklüğü Kanunun 54. maddesindeki ölçüleri aşan ya da bir biçerdövere veya on yaşına kadar ikiden fazla traktöre sahip çiftçiler ise gerçek usulde vergilendirilir. Kazancı gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçi bu kazanç için beyanname vermez.

54. maddedeki ölçüler ürüne göre değişir; Kanun metninde parantez içinde gösterilen güncel değerlerle örneğin hububatta taban arazide 900, kıraç arazide 1.700 dönüm; sebze ziraatinde 200 dönüm; meyve verebilecek fındıkta 250 dönüm; zeytinlikte 4.500 ağaç. Küçük aile işletmelerinin çoğu bu sınırların altında kalır. Kanun, gerçek usule tabi olmayan çiftçinin isterse vergi dairesine yazılı başvuruyla izleyen dönemden itibaren gerçek usule geçebileceğini de söyler; ölçüleri aşan çiftçi izleyen dönem başından gerçek usule tabi olur, ölçülerin altına düşen ise yeniden kesinti usulüne döner. Faturalı alım yapan, düzenli yatırım harcaması olan üretici için bu tercih önem taşıyabilir; kararı bir mali müşavirle birlikte vermek gerekir.

Kesintiyi, ürünü satın alan tüccar yapar (md. 94/11). Vergi Usul Kanununun 235. maddesine göre tüccar, gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçiden aldığı malın bedelini öderken iki nüsha müstahsil makbuzu düzenler, birini imzalayıp çiftçiye verir. Makbuzda tarih, alıcının ve satıcı çiftçinin adı ve adresi, malın cinsi, miktarı ve bedeli yer alır; tüccarda kalan nüsha fatura yerine geçer. Çiftçi için bu makbuz hem satışın hem de kesilen verginin belgesidir.

Üretici pazarında satış

Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik iki tür pazar tanımlar: üreticilerin ve pazarcıların birlikte sattığı semt pazarı ve üreticilerin kendi ürettikleri malları doğrudan tüketiciye perakende sattığı üretici pazarı. Pazarları belediyeler kurar ve işletir; satış yerleri 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanununa göre belediye meclisinin belirlediği işgaliye harcı karşılığında geçici olarak tahsis edilir.

Üreticiler için üç kural öne çıkar. Birincisi, üreticiler pazarda yalnızca kendi ürettikleri sebze ve meyveyi satabilir. İkincisi, satılabilecek toplam mal miktarını belediye encümeni belirler; bu miktar adetle satışta 300 adet, bağla satışta 100 bağ, kilogramla satışta 200 kilogramdan az olamaz. Üçüncüsü, satışa sunulan sebze ve meyvenin üzerinde ya da kabında, ürünün üretim yerini, cinsini, miktarını ve hangi üreticiye ait olduğunu gösteren künye bulunmak zorundadır; künye hal kayıt sisteminden basılır (md. 4, 18, 19). Yönetmelik bir de "bildirim miktarı" tanımlar: adetle satışta 150 adet, bağla satışta 50 bağ, kilogramla satışta 100 kilogram. Pazarcılar üreticiden doğrudan aldıkları ve bu miktarı aşan malları sisteme bildirir. Pazarın gün ve yerini ve tahsis başvurusunu ilçe belediyesinden öğrenebilirsiniz.

Evde üretilen ürünler: esnaf muaflığı

Gelir Vergisi Kanununun 9. maddesi bazı küçük faaliyetleri gelir vergisinden muaf tutar. Köy ekonomisi için en önemlisi 6 numaralı benttir: evlerde kullanılan dikiş, nakış, mutfak robotu gibi aletler dışında muharrik güç kullanmamak ve dışarıdan işçi almamak şartıyla, oturdukları evde havlu, örtü, çorap, halı, kilim, dokuma, örgü, dantel, nakış, hasır, sepet, süpürge gibi ürünlerle tarhana, erişte, mantı gibi gıdaları işyeri açmadan satanlar muaftır. Bu ürünleri internetten satanlar için de muaflık geçerlidir; yeter ki yıl içindeki satış tutarı o yıl geçerli brüt asgari ücretin yıllık tutarını aşmasın. Ürünlerin kermes, festival, panayır ve kamu kurumlarınca geçici olarak belirlenen yerlerde satılması da muaflığa engel değildir; pazar takibi suretiyle sürekli satış ise kapsam dışıdır.

Kanunun 9. maddesinin 10 numaralı bendi ise evde, sanayi tipi ya da seri üretim yapabilen makine kullanmadan imal edilen malları internetten satanlar için ayrı bir düzen kurar:

Şart	Kural (GVK md. 9/10)
Belge	Vergi dairesinden Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi
Hesap	Türkiye'de bir bankada ticari hesap; tüm tahsilat bu hesaptan
Kesinti	Banka, aktarılan tutardan yüzde 4, işçi çalıştırılıyorsa yüzde 2 gelir vergisi keser
Üst sınır	Hasılat 2026 için 1.900.000 TL'yi aşarsa ertesi yıl başından gerçek usul

Muaflık şartlarını taşıyanlara vergi dairesi talep üzerine Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi verir. Esnaf muaflığı, tüccarın 94. maddeye göre yaptığı kesintiyi kapsamaz. Kanunda 20/B maddesi ise ayrı bir konudur: sosyal içerik üreticileri ile mobil uygulama geliştiricilerinin kazançlarını düzenler; köy ürünlerinin satışına uygulanan hüküm 9. maddedir.

Gıda işletmesi kaydı: ne zaman gerekir?

5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu, piyasaya arz edilen gıdanın izlenebilir olmasını ve uygun şekilde etiketlenmesini ister (md. 24). Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik ise kişisel tüketim amacıyla birincil üretim yapılan yerleri, kişisel tüketim için gıdanın hazırlandığı ve depolandığı yerleri, köylerdeki kişisel ihtiyaç amaçlı kesim yerlerini ve kermes gibi gönüllü yardım etkinliklerini kapsamı dışında tutar. Bunların dışında kalan ve satış amacıyla gıda üreten işletmeler kayıt ya da onay kapsamındadır; yönetmeliğin ekinde sayılan bazı işletmeler kayıt yerine onay usulüne tabidir.

Kayıt başvurusu, gıda üreten işletmeler için Ek-3'teki belgelerle ıslak imzayla ya da elektronik imzayla il veya ilçe tarım ve orman müdürlüğüne yapılır. Başvuru on beş iş günü içinde incelenir; eksiksizse işletme kayıt belgesi düzenlenir. Kanun ayrıca Bakanlığa, birincil ürünlerin küçük miktarlarda üretici tarafından doğrudan son tüketiciye satışı ve geleneksel yöntemler için istisnai uygulamalar getirme yetkisi verir (md. 44).

1. Ne satacağınızı belirleyin: ham ürün mü, evde işlenmiş ürün mü?
2. Ham ürünü tüccara satıyorsanız müstahsil makbuzu isteyin
3. Sebze ve meyveyi kendiniz satacaksanız belediyeden üretici pazarı tahsisi alın
4. Evde üretimi internetten satacaksanız Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi ve ticari hesap açın
5. Düzenli işlenmiş gıda satışı için gıda işletmesi kaydını ya da onayını sorun

Kaynak: GVK md. 9, 53, 94; VUK md. 235; Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik md. 18–19; Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik md. 2, 6. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Birlikte satmak: kooperatif ve coğrafi işaret

Tek başına pazara ulaşmak zor olduğunda köylüler bir araya gelir. Tarımsal kalkınma kooperatifi, ortakların ürünlerini ortak depolama ve pazarlamayla satmalarını sağlar; kuruluş için kooperatif kurmak rehberine bakın. Evde başlayan üretimi küçük bir işletmeye dönüştürmek isteyenler için TKDK'nın IPARD III programında 302 kodlu tedbirin zanaatkârlık ve yöresel ürün işletmeleri alt sektörü hibe sağlar; ayrıntılar köye dönüş destekleri rehberinde. Köyünüzün ürünü bir coğrafi işarete sahipse, amblemle birlikte satış ürüne değer katar; tescilli ürünleri sitemizin coğrafi işaretli ürünler sayfasında, tescil yolunu coğrafi işaret nasıl alınır rehberinde bulabilirsiniz.

Köyünüzün konumu ve pazara uzaklık

Pazar ilçe merkezinde kurulduğu için köyünüzün ilçeye uzaklığı satış maliyetini belirler. Aynı ilçede bile köyler farklı yüksekliklerdedir: Giresun Dereli'de Çalca yaklaşık 198 metrede, Eğrianbar 677 metrede, Aksu ise 1.773 metrede kayıtlı. Sivas Şarkışla'daki Akçakışla ile Çorum Alaca'daki Akçaköy gibi İç Anadolu köylerinde de ilçe merkezine mesafe köyden köye değişir. İki nokta arasındaki kuş uçuşu mesafeyi iki köy arası mesafe aracıyla ölçebilirsiniz.