Arazi toplulaştırma: köyde süreç, itiraz ve haklar

Arazi toplulaştırma, bir köyün dağınık ve küçük tarla parçalarını, her malikin toplam arazi değerini koruyarak daha az sayıda ve daha düzgün parsele dönüştüren resmî bir düzenlemedir; yol, kanal ve drenaj da aynı projeyle yapılır. 2018'den bu yana bu işi Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) yürütür. Kanun toplulaştırmanın isteğe bağlı olarak ya da maliklerin muvafakati aranmaksızın yapılabileceğini söyler; yol ve kanal için yüzde 10'a kadar arazi bedelsiz kesilir. Süreç boyunca iki önemli askı vardır: önce arazi derecelendirmesi, sonra yeni parsel planı 30'ar gün köyde ilan edilir ve bu sürelerde yazılı itiraz yapılabilir. Toplulaştırma alanındaki tarlaların tapusuna belirtme konur ve satış gibi işlemler izne bağlanır. Aşağıda süreci köylü ve gurbetçi gözüyle adım adım anlatıyoruz.

Neden toplulaştırma, ne kadar yapıldı?

Cumhurbaşkanlığı 2026 Yıllık Programı, çok parçalı arazi yapısını tarımın önemli sorunlarından biri olarak tanımlar ve toplulaştırma çalışmalarına hız verildiğini yazar. Programa göre toplulaştırması tamamlanan alanın 2025 sonunda 9,6 milyon hektara, tescili tamamlanan alanın 7,8 milyon hektara ulaşması bekleniyordu; 2026'da 450 bin hektarda yeni çalışma başlatılması ve 352 bin hektarda tescilin tamamlanması planlandı.

Toplulaştırma eskiden 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununun 17. maddesinde düzenleniyordu; bu madde 2018'de 7139 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırıldı ve hizmet 3083 sayılı Kanun ile DSİ'nin mevzuatına taşındı. 3083 sayılı Kanun bugün uygulayıcı kuruluşu, toplulaştırma ve tarla içi geliştirme hizmetleri için DSİ olarak tanımlar (md. 2).

1. 19843083 sayılı Sulama Alanlarında Arazi Düzenlemesine Dair Tarım Reformu Kanunu
2. 20116171 sayılı Kanunla 3083 md. 6: isteğe bağlı ya da muvafakatsiz toplulaştırma
3. 20187139 sayılı Kanun: 5403 md. 17 kaldırıldı, uygulayıcı DSİ oldu
4. 2019Arazi Toplulaştırması ve Tarla İçi Geliştirme Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği
5. 2025Toplulaştırılan alan 9,6 milyon hektar (beklenen)

Kaynak: 3083 ve 5403 sayılı Kanunlar; Uygulama Yönetmeliği (RG 07.02.2019); 2026 Yıllık Programı.

Süreç nasıl başlar?

Yönetmeliğe göre önce ön etütle proje sahası belirlenir; alanın ulaşım, mülkiyet ve kadastro, topoğrafya, toprak ve arazi kullanımı durumu incelenir (md. 5). Köy tüzel kişilikleri, belediyeler, kooperatifler ve birlikler de gerekçe raporuyla DSİ'ye başvurarak kendi alanlarında toplulaştırma isteyebilir. İsteğe bağlı projelerde, proje alanında hem sayıca hem de alan olarak yüzde elliden fazlasına sahip maliklerin ya da mirasçılarının yazılı muvafakati alınır; ardından Cumhurbaşkanı Kararı çıkar (md. 6).

Toplulaştırma kadastrosu yapılmış yerlerde uygulanır; paftaların yenilenmesi gerekiyorsa Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü bu işi önce yapar. Uygulama sırasında elbirliği mülkiyeti olarak tescilli, yani mirasçıların payları ayrı ayrı yazılmamış parseller uygulayıcı kuruluşça resen paylı mülkiyete dönüştürülür ve bu işlemler her türlü gider, vergi ve harçtan muaftır (md. 7). Mirastan kalan hisseli arazisi olan aileler için bu önemli bir kolaylıktır; intikal için köyde arsa, tapu ve kadastro rehberine bakın.

Tapuya belirtme ve işlem kısıtı

Toplulaştırma sahası ilan edilen yerlerde DSİ ya da proje idaresi, parsellerin tapu kütüğüne "arazi toplulaştırması kapsamına alınmıştır" belirtmesi konulmasını ister. Bu tarihten, toplulaştırma tamamlanıp tapuya tescil edilene kadar, malikin talebine bağlı devir, temlik, ipotek, satış vaadi, ifraz, taksim ve benzeri işlemler DSİ ya da proje idaresinin iznine bağlıdır (Yönetmelik md. 8). 3083 sayılı Kanun da uygulama alanlarında Cumhurbaşkanı Kararının yayımından itibaren arazinin devir ve temlikini kısıtlar; bu kısıtlama süresi beş yılı aşamaz (md. 13).

Derecelendirme, mülakat ve yeni parseller

Toplulaştırmada herkese aynı alan değil, aynı değer verilir. Bunun için arazi derecelendirme komisyonu, toprağın verimliliği, rayiç bedeli, yerleşime uzaklığı ve konumu gibi unsurlara göre her parselin değerini belirler. Derecelendirme haritası ve mülkiyet listesi; muhtarlık binası, köy konağı ve köy camisinden birinde ve kaymakamlığın ilan tahtasında, uygunsa internette 30 gün askıya çıkar. Malikler askı süresince belgeye dayalı yazılı itiraz yapabilir; itirazlar askı bitiminden itibaren en geç 15 gün içinde değerlendirilir ve derecelendirme değişirse ikinci bir 30 günlük askı yapılır.

Sonra her işletmeyle mülakat yapılır: malikler, onaylı blok planı, derecelendirme haritası ve mülkiyet listesi üzerinden yeni parsellerinin nerede olmasını istediklerini bildirir. Mülakatların yapılacağı gün ve yer köyde alışılmış yollarla önceden duyurulur. Mülakat formlarını malik, muhtar ve proje mühendisleri imzalar. Yurt dışındaki malikler için önemli bir kolaylık vardır: Ek-1'deki Mülakat Yetkilendirme Formunun verilmesiyle malik adına mülakat yapılabilir (md. 14).

Yeni parselasyonda her malike, parsel değerlerinden en çok yüzde 10 ortak tesis katılım payı düşüldükten sonra kalan değere eşit alan, mümkünse tek parsel hâlinde ve tercih sırasına göre verilmeye çalışılır. Sabit tesisler ve ağaçlık gibi değerli alanlar mümkün olduğunca eski maliklerine bırakılır (md. 16). Yeni parselasyon planı da 30 gün askıya çıkar, itirazlar değerlendirilir ve plan ikinci kez 30 gün ilan edilir (md. 17).

Aşama	Süre ve kural	Dayanak
Derecelendirme askısı	30 gün; yazılı ve belgeli itiraz; gerekirse ikinci askı	Yönetmelik
Mülakat	Malik ya da yetkilendirdiği kişi	Yönetmelik md. 14
Parselasyon askısı	30 gün, itirazdan sonra ikinci 30 gün	Yönetmelik md. 17
Katılım payı	En çok %10, bedelsiz	3083 md. 6
Dava süresi	Tescilden itibaren 10 yıl	Yönetmelik

Tarla içi geliştirme: yol, kanal, drenaj

Toplulaştırma yalnızca parsel sınırlarını değiştirmez. 3083 sayılı Kanun, toprak ve su kaynaklarının korunmasını, kırsal alanda su temini ve kullanılmış suların uzaklaştırılmasını toplulaştırma ve tarla içi geliştirme hizmetleriyle birlikte planlanacak işler arasında sayar. Tarla içi geliştirme hizmetleri; tarla yolları ve sanat yapıları, açık ve kapalı drenaj, sulama tesisleri, kimyasal maddelerle arazi ıslahı, toprak muhafazası ve dere yatağı ıslahı gibi işleri kapsar (md. 6). Ortak kullanım alanı olarak planlanan yerlerde, çalışmalar sürdüğü sırada tarımsal faaliyette bulunmak uygulayıcı kuruluşun iznine bağlıdır.

Yönetmelik bir düzeltme imkânı da tanır: uygulama sırasında tapuda kayıtlı olup tescile esas belgesine aykırı olduğu tespit edilen hisse hataları, toplulaştırma kapsamında düzeltilebilir (md. 7). Bağ, bahçe ya da harman yeri gibi niteliğini kaybetmiş parseller başka bir parselle birleştirildiğinde, malikin talebi de alınarak fiili kullanıma uygun cins değişikliği resen yapılır (md. 18). Uzun yıllar önce yapılmış kayıt hatalarıyla uğraşan aileler için bu hükümler önem taşır.

Tescil ve sonrası

Kesinleşen parselasyon planı araziye uygulanır, teknik dosya kadastro müdürlüğüne, oradan tescil için tapu müdürlüğüne gönderilir (md. 18). Toplulaştırma sonunda malikler adına tescil edilen arazi, o bölge için belirlenen dağıtım normundan daha küçük parçalara bölünemez ve bu durum tapuya şerh edilir (3083 md. 6). Yol ve kanal gibi ortak alanlardaki ağaç ve yapıların karşılığı ile yeni parsel teslim edilene kadar doğabilecek gelir kayıpları uygulayıcı kuruluşça karşılanır. Toplulaştırmayla ilgili duyurular ilanen yapılır ve tebligat yerine geçer; sonuçlara karşı tescil tarihinden itibaren 10 yıl içinde dava açılabilir.

Toplulaştırma yapılan yılda ÇKS kaydında eski araziler için keşif raporu istenebilir; bunun için Çiftçi Kayıt Sistemi rehberine, sulama tarafı için köyde su hakkı ve sulama rehberine bakın.

1. Tapunuzdaki belirtmeyi ve parsellerinizi e-Devlet'ten kontrol edin
2. Derecelendirme askısını muhtarlıktan takip edin, gerekirse 30 gün içinde yazılı itiraz edin
3. Mülakata katılın ya da yetkilendirme formuyla bir yakınınızı yetkilendirin
4. Parselasyon askısını izleyin, itirazınızı belgeye dayandırın
5. Tescilden sonra yeni parselinizi ve ÇKS kaydınızı güncelleyin

Kaynak: 3083 sayılı Kanun md. 6, 13; Uygulama Yönetmeliği md. 5–18. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Köyünüzde toplulaştırma var mı?

Toplulaştırma projelerini DSİ'nin Arazi Toplulaştırma ve Tarla İçi Geliştirme Hizmetleri Dairesi Başkanlığı ve bölge müdürlükleri yürütür. Köyünüzün bir projeye dahil olup olmadığını DSİ bölge müdürlüğünden ya da muhtarlıktan öğrenebilirsiniz. Geniş tarım alanlarına sahip yerleşimlere örnek olarak Aksaray Eskil'deki Bayramdüğün, Kırşehir Kaman'daki Benzer, Ankara Polatlı'daki Beylikköprü, Adana Sarıçam'daki Akkuyu ve Çorum Alaca'daki Akçaköy sayılabilir; her birinin sayfasında rakım ve nüfus bilgisi yer alır.