Köyde su hakkı: içme suyu, sulama birliği, kuyu

Köyde suyla ilgili üç ayrı düzen vardır ve karıştırılmaması gerekir. İçme suyu, belediyesi olmayan köylerde 1926 tarihli 831 sayılı Sular Hakkında Kanuna göre köy ihtiyar meclisinin sorumluluğundadır; yatırımlar il özel idaresi ve KÖYDES ile desteklenir. Sulama suyu, DSİ'nin kurduğu büyük şebekelerde çoğunlukla 6172 sayılı Kanunla kurulan sulama birlikleri tarafından işletilir; köylerin kendi kurduğu sulama kooperatifleri de vardır. Kuyu ve yeraltı suyu ise DSİ'nin iznine ve denetimine bağlıdır. 2026 Yıllık Programına göre DSİ'nin işletmeye açtığı 3,66 milyon hektar sulama alanının yüzde 80,7'si su kullanıcı teşkilatları ve mahalli idarelere devredilmiş, yüzde 13,4'ü yeraltı suyu sulama kooperatiflerince işletiliyor. Aşağıda haklarınızı ve başvuru yollarını anlatıyoruz.

İçme suyu: köyün ortak malı

831 sayılı Kanunun ilk maddesi açıktır: şehir, kasaba ve köylerde halkın ihtiyacını karşılayacak suların tedarik ve idaresi, belediyesi olan yerlerde belediyeye, olmayan yerlerde Köy Kanununa göre ihtiyar meclisine aittir. Suyun tesis, isale ve bakım masrafı köyce karşılanır (md. 4). Kaynak köy sınırı dışında olsa bile, kaynağın ve su yolunun bakımı, onarımı ve temizliği o köyün ihtiyar meclisine aittir (ek md. 2). 1924 tarihli Köy Kanunu da köye kapalı yoldan içme suyu getirmeyi, çeşme yapmayı ve çeşme başlarını temiz tutmayı köylünün mecburi işleri arasında sayar (md. 13).

Bugün bu işlerin yatırım tarafı büyük ölçüde il özel idareleri ve KÖYDES eliyle yürür. 2026 Yıllık Programına göre KÖYDES kapsamında suyu olmayan 5.851 yerleşimde ve suyu yetersiz 74.117 yerleşimde içme suyu yatırımı yapıldı. Ayrıntılar köy yolu ve içme suyu: KÖYDES rehberinde. Büyükşehirlerde ise su ve kanalizasyon hizmeti büyükşehir belediyesinindir; kırsal mahalle olarak belirlenen yerlerde içme ve kullanma suyu ücreti, en düşük tarifenin konutlar için yüzde 25'ini, işyerleri için yüzde 50'sini geçemez (5216 ek md. 3).

Ortak su ve anlaşmazlık

Aynı kaynağı birden fazla yerleşimin kullandığı durumlar için 831 sayılı Kanun ayrı bir düzen kurar: şehir, kasaba ve köylerin ortak sularındaki yararlanma payları mevcut belgelere ve teamüllere göre belirlenir. Paylar ayrı ayrı kullanılabiliyorsa hisseler ayrılır; kullanılamıyorsa su, yerleşmiş teamüle göre ortaklaşa idare edilir (ek md. 3). İlgili yerleşimler ortak suyu kuracakları bir birlikle de yönetebilir. Anlaşmazlık yüzünden ne teamülle ne de birlikle idare edilemeyen ortak sular, en büyük mülki amirin kararı ve çoğunluğun oyuyla kurulacak bir birlik tarafından yönetilir ve birliğin kararlarına uymak herkes için zorunludur (ek md. 4). Paylaşımın tespitinde belediye encümenleri, ihtiyar meclisleri ve hisseli kişilerin seçtiği üyelerden oluşan bir kurul görev alır (ek md. 5). Köy kararlarının nasıl alındığı için köy tüzel kişiliği ve ihtiyar heyeti rehberine bakın.

Sulama birlikleri: DSİ şebekesinin işletmecisi

6172 sayılı Sulama Birlikleri Kanunu, DSİ'nin yaptığı ya da yapmakta olduğu sulama tesislerini işletmek, bakım, onarım ve yönetimini yürütmek üzere kurulan birlikleri düzenler. Birlikler kamu tüzel kişisidir (md. 1). Görev alanlarının sınırını, kapsamını ve adını DSİ belirler ve bir görev alanında aynı amaçla birden fazla birlik kurulamaz (md. 3). Birliğin çalışma konuları arasında tesislerin işletme ve bakımı, katılım payı, su kullanım hizmet bedeli ve cezaların tahsili ile devralınan tesislerin yatırım bedellerinin geri ödenmesi vardır.

2018'de 7139 sayılı Kanunla birliklerin yapısı değişti: birlik meclisi, yönetim ve denetim kurulu gibi seçimli organlara ilişkin maddeler kaldırıldı; başkan, DSİ'nin teklifi üzerine Bakan tarafından kamu personeli arasından dört yıla kadar görevlendiriliyor (md. 9). Birlik bütçesi DSİ bölge müdürünün onayıyla yürürlüğe giriyor (md. 10). Yani sulama birliğinin bedel ve cezalarına ilişkin itirazlarda muhatap, DSİ'nin görevlendirdiği başkanlıktır.

Devrin ölçeği büyüktür. 2026 Yıllık Programına göre Türkiye'de sulamaya açılan toplam alanın 7,334 milyon hektara ulaşması bekleniyor. DSİ'nin işletmeye açtığı 3,66 milyon hektarın yalnızca 198 bin hektarı (yüzde 5,4) doğrudan DSİ tarafından işletiliyor; 2,95 milyon hektar (yüzde 80,7) su kullanıcı teşkilatlarına ve mahalli idarelere devredilmiş, 491 bin hektar (yüzde 13,4) yeraltı suyu sulama kooperatiflerince, 17 bin hektar (yüzde 0,5) ise bedeli karşılığında çeşitli kurumlarca işletiliyor. Hazine faiz destekli tarım kredisi kararı da sulama birliklerine, üyelerine su dağıtan tesislerin elektrik ihtiyacı için kuracakları güneş enerjisi sistemleri ve tarımsal elektrik bedeli ödemelerine münhasır olmak üzere kredi imkânı tanır (Karar 8039). Program bu dağılımı, 1993'ten itibaren hız kazanan ve işletme, bakım ve yönetim sorumluluğunu kullanıcılara aktaran katılımcı sulama yönetimi politikasının sonucu olarak açıklıyor.

Sulama kooperatifi ve kuyu

DSİ şebekesinin dışında kalan köylerde sulama çoğunlukla kooperatifle yapılır. Sulama kooperatifleri 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre kurulur ve Tarım ve Orman Bakanlığı bunlar için örnek anasözleşme yayımlar. 2026 Yıllık Programı, 491 bin hektar alanın yeraltı suyu sulama kooperatiflerince işletildiğini bildiriyor. Kuruluş için köyde kooperatif kurmak rehberine bakın.

Yeraltı suyu ise ayrı bir izin rejimine tabidir. DSİ'nin Yeraltısuları Dairesi Başkanlığı, yeraltı suyuna ilişkin 167 sayılı Kanun ve yönetmelikler kapsamında görüş oluşturmak, yeraltı suyundan su sağlamak için kuyu, galeri ya da kehriz açılması işlerinde mevzuatın öngördüğü belgeleri vermek ve bu işlerde çalışacaklara yeterlik belgesi için sınav yapmakla görevlidir. Köyünüzde kuyu açmayı düşünüyorsanız işe başlamadan önce DSİ bölge müdürlüğüne başvurun.

Su türü	Sorumlu	Başvuru yeri	Dayanak
Köy içme suyu	Köy ihtiyar meclisi; yatırımda il özel idaresi	Muhtarlık, il özel idaresi	831 md. 1–4; 5302 md. 6
Büyükşehirde içme suyu	Büyükşehir belediyesi	Su ve kanalizasyon idaresi	5216 md. 7
DSİ sulama şebekesi	Sulama birliği	Birlik başkanlığı, DSİ bölge	6172
Köy sulama kooperatifi	Kooperatif	Kooperatif yönetimi	1163
Kuyu, yeraltı suyu	DSİ	DSİ bölge müdürlüğü	167 sayılı Kanun

Tarla içinde tasarruflu sulama: 2026 hibesi

3 Nisan 2026'da yayımlanan 2026/10 sayılı Tebliğ, tarla içi tasarruflu sulama sistemlerine hibe verir. Oranlar konuya göre belirlenmiştir: tarla içi damla ve yağmurlama sulamada yüzde 50; mikro yağmurlama, center pivot, lineer ve tamburlu sistemlerde ve güneş enerjili sulamada yüzde 60; yüzey altı damla sulamada ve sensörlü akıllı sulama ve otomasyon sistemlerinde yüzde 70. Yeraltı sularının yetersiz olduğu ve su kısıtı ilan edilen havzalarda tüm konular için oran yüzde 70'tir. Programa ayrılan bütçenin en az yüzde 20'si kadın ve genç girişimcilere ayrılır; birinci derece tarımsal örgütler, kadınlar ve gençler öncelikli değerlendirilir. Yalnızca kaynaktan tarlaya iletim hattı yapılması desteklenmez; iletim hattı tarla içi sistemle birlikte projelendirilirse maliyeti toplamın yüzde 20'sini aşamaz. Diğer destekler için köye dönüş destekleri rehberine bakın.

Sulama durumu ÇKS kaydını da etkiler: daha önce kuru beyan edilen ya da ilk kez sulu beyan edilen bir parsel için, su tahsisi yapmaya yetkili sulama birliği, sulama kooperatifi ya da şebekeyi işleten belediyeden alınacak belge istenir; bu değişiklik için başvuru 30 Haziran'a kadar yapılır (ÇKS Yönetmeliği md. 6). Ayrıntılar Çiftçi Kayıt Sistemi rehberinde.

1. İçme suyu mu, sulama mı, kuyu mu? Konuyu belirleyin
2. İçme suyunda muhtarlık ve ihtiyar heyetine, yatırımda il özel idaresine başvurun
3. Ortak kaynakta belgeleri ve teamülü tespit edin; anlaşmazlıkta mülki amire başvurun
4. Şebeke sulamasında sulama birliği başkanlığına, kooperatifte yönetime gidin
5. Kuyu açmadan önce DSİ bölge müdürlüğünden bilgi ve izin alın
6. Tarla içi sistem için tasarruflu sulama hibesini değerlendirin

Kaynak: 831 sayılı Kanun; 6172 sayılı Kanun; DSİ Yeraltısuları Dairesi; Tebliğ 2026/10. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Örnekler: ovadan dağa

Şanlıurfa'nın Harran ilçesindeki Akdiken, Akkeçi ve Ahmetkara gibi kırsal mahalleler 370–420 metre aralığında kayıtlı; Adana Karaisalı'daki Karakuyu yaklaşık 95, Kırıklı 98, Körüklü 134 ve Eğlence 136 metrede. Sakarya Taraklı'daki Yeniköy kırsal mahallesi ise yaklaşık 485 metrede. Büyükşehir olan bu illerde içme suyu belediyenin görevidir. Eskişehir Han'daki kırsal mahalle Yazılı ise 1.324 metrede. Köyünüzün rakımını ve iklimini rakım ve iklim kıyası aracıyla karşılaştırabilirsiniz.