İmece ve köy işleri: kanunda ve gelenekte

İmece, köyün ortak bir işini köylülerin karşılıksız ve birlikte çalışarak görmesidir. Kavram hem gelenekte hem mevzuatta yer alır: 1924 tarihli 442 sayılı Köy Kanunu, köy işlerinin birçoğunun bütün köylünün birleşerek imece ile yapılacağını söyler (md. 15) ve köy işlerini "zorunlu" ve "isteğe bağlı" olarak ikiye ayırır. Hangi işin emekle, hangisinin parayla görüleceğine ihtiyar meclisi karar verir. Bu rehber kanundaki iş listesini, imecenin nasıl örgütlendiğini ve bugün imeceyle yapılan işlerden resmî kaynaklara yansımış örnekleri anlatıyor.

İmece ne demek?

TDK'nin Güncel Türkçe Sözlüğü imeceye iki anlam verir. Birincisi doğrudan köy yönetimiyle ilgilidir: kırsal topluluklarda köyün zorunlu ve isteğe bağlı işlerinin köylülerce eşit şartlarda emek birliğiyle yapılması. İkincisi daha geniştir: birçok kişinin toplanıp el birliğiyle bir kişinin ya da bir topluluğun işini görmesi ve işlerin böylece sırayla bitirilmesi. Günlük dilde ev yapımı, ot biçimi ya da düğün hazırlığı için komşuların sırayla birbirine yardım etmesi bu ikinci anlama girer. Kısa tanım için imece sözlük maddesine bakabilirsiniz.

Köy Kanununa göre zorunlu köy işleri

Kanunun 13. maddesi köylünün zorunlu işlerini 37 bent hâlinde sayar. Maddenin dili 1924'ün sağlık ve bayındırlık sorunlarını yansıtır; bentleri konularına göre şöyle toparlayabiliriz:

Konu	13. maddeden örnekler
Su ve sağlık	Köy sınırındaki su birikintilerini kurutmak; köye kapalı yoldan içme suyu getirip çeşme yapmak; kuyu ağızlarını bilezik ve döşemeyle çevirmek; salgın hastalıkları hükümete bildirmek
Yol ve meydan	Köyün bir başından öbür başına çapraz iki yol açmak; köy meydanı açmak; köyden hükümet merkezine ve komşu köylere giden yolların kendi sınırındaki kısmını yapıp onarmak
Ortak yapılar	Köy meydanında ihtiyar meclisinin toplanacağı bir köy odası yapmak; köy yol üstündeyse konuk odası yapmak; mescit ve okul yapmak
Ağaç ve koru	Yol, meydan, su kenarı ve mezarlıklara ağaç dikmek; köy korusunu korumak
Dayanışma	Askerdeki köylülerin ve bakacak kimsesi olmayan öksüzlerin tarlalarını imece yoluyla sürüp ekmek, harmanlarını kaldırmak
Ortak görevliler	Köye ortaklaşa korucu, sığırtmaç, danacı ve çoban tutmak
Afet ve düzen	Su basmasında birleşip selin yolunu değiştirmek; yıkılmak üzere olan duvar ve damları onartmak

Kanunun 12. maddesine göre zorunlu işleri yapmayan köylü ceza görür. 56. madde cezanın tutarını da verir: ihtiyar meclisi kararıyla, kişinin durumuna göre bir kuruştan yüz kuruşa kadar. Cezaya çarptırılan kişi aynı işten yine kaçarsa ceza iki kat alınır. Bu tutarlar 1924 metninden kalmıştır ve bugünkü parayla karşılaştırılamaz; ama kuralın mantığı, köy işinin ortak bir yükümlülük sayıldığını gösterir.

İsteğe bağlı köy işleri

14. madde köylünün isteğine bağlı işleri sayar. Bunlar arasında yolları taşla döşemek, köyde çamaşırlık ve hamam yapmak, pazar yeri açmak, köy sınırındaki tepelerde orman yetiştirmek, bütün köy için ortak sulama arkı açmak, ortak tarım makinesi, değirmen ve peynir yapma makinesi almak, yangında ya da kazada yıkılan yoksul evlerini bütün köyün yardımıyla yeniden yapmak ve köye elektrik tesisatı kurmak vardır. 27. bent imeceyle doğrudan ilişkilidir: her yıl köy adına bir ya da birkaç tarla ektirilir, ürünü imece yoluyla biçilir, gelecek yılın tohumu ayrıldıktan sonra kalanı satılıp parası köy sandığına yatırılır.

İsteğe bağlı bir iş zorunlu hâle getirilebilir. 12. maddeye göre köy derneğinin yarısından çoğu bu yönde karar verir ve vali ya da kaymakam onaylarsa, o iş bütün köylü için zorunlu olur ve yapmayan ceza görür.

İmeceyi kim örgütler?

İşin planlayıcısı ihtiyar meclisidir. Kanunun 44. maddesine göre meclis köy işlerini konuşur ve hangi işlerin köylünün kendi emeğiyle, hangilerinin parayla ya da ücretli işçiyle yapılacağına karar verir. Aynı madde önemli bir kural koyar: köylünün imece ile yapacağı işler, köylünün çift ve çubuk işleriyle uğraşmadığı boş zamanlara bırakılır. Meclis ayrıca köylünün kaç gün çalışacağını belirler ve köy işi için her köylüye durumuna göre salınacak parayı keser.

1. İhtiyar meclisi köy işlerini gereklilik sırasına koyar (md. 43)
2. Hangi işin emekle, hangisinin parayla yapılacağına karar verir (md. 44/1)
3. Köylünün kaç gün çalışacağını belirler; imeceyi tarla işinin boş olduğu zamana bırakır (md. 44/1, 44/4)
4. Muhtar, meclisle görüştükten sonra köylüyü işe çağırır (md. 37/3)
5. Salmayı parayla ya da aynen ödeyemeyen köylü bedenen çalıştırılabilir (ek md. 5)

Kaynak: 442 sayılı Köy Kanunu. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Muhtar bu süreçte yürütücüdür: 37. maddeye göre 13. maddedeki işleri ihtiyar meclisiyle görüşerek yapar ve yaptırır, meclisle görüştükten sonra köylüyü işe çağırır. Parayla ilgili kısım için köy bütçesi ve köy salması, meclisin yapısı için köy tüzel kişiliği rehberlerine bakabilirsiniz.

Ortak görevliler ve komşu köylerle yapılan işler

İmecenin yanında köy, bazı işleri ortaklaşa tuttuğu görevlilerle görür. 13. maddenin 21. bendi köye ortaklaşa korucu, sığırtmaç, danacı ve çoban tutmayı zorunlu işler arasında sayar. Korucular için kanunun ayrı bir faslı vardır: her köyde en az bir korucu bulunur, nüfusu binden fazla köylerde her beş yüz kişiye bir korucu daha tutulur (md. 69); kanun metnine göre 2024 ADNKS'de 7.002 nüfuslu Taşpınar gibi kalabalık bir köyde bu sayı birkaç korucuya çıkar. Korucuları ihtiyar meclisi tutar ve muhtarın haber vermesi üzerine kaymakamın buyruğuyla işe başlarlar (md. 70); 22 yaşından küçük ve 60 yaşından büyük olmamaları gerekir (md. 71). Bu görevlilerin ücreti, köy geliri yetmezse salma yoluyla toplanabilir (md. 17/17).

Bazı işler tek köyün sınırını aşar. 47. maddeye göre iki ya da daha fazla köyü ilgilendiren işler için o köylerin muhtar ve ihtiyar meclisleri kararlaştırdıkları bir köyde toplanır, işin nasıl yapılacağını ve her köyün ne kadar yardım edeceğini belirler, sonra hükümete haber vererek alacakları izinle işe başlarlar. Anlaşamazlarsa taraflardan birinin isteğiyle köyün bağlı olduğu hükümet amiri devreye girer ve meclisleri toplayarak işi sonuçlandırır (md. 48). Afette ise sınır tanınmaz: 36. maddeye göre köy sınırında yangın ya da sel olursa muhtar köylüyü toplayıp söndürmeye ve suyu çevirmeye çalışır; orman yangınlarında köylüler sınır dışında da yardıma mecburdur.

İmece kanunlarda başka nerede geçer?

1940 tarihli 3803 sayılı Köy Enstitüleri Kanunu, köy okulunun tarlasını ve hayvanlarını öğretmenle köy arasında paylaştırırken imeceye başvurur: öğretmen ayrılırsa okulun demirbaşı köy ihtiyar heyetine teslim edilir ve heyet işletmeyi devralırsa işler imece ile yapılır (md. 14). Enstitülerin öyküsü Köy Enstitüleri rehberinde anlatılıyor.

Bugün imece: kaynaklara yansıyan örnekler

İmece, resmî duyurularda bugün de karşımıza çıkar. Erzurum'un Aziziye Kaymakamlığı, Kasım 2024'te ilçedeki tarım lisesinin yaklaşık 800 dönüm tarlasının güzlük buğday ekiminin, ilçeye bağlı köylerden gelen 36 traktörle bir hafta boyunca imece usulüyle yapıldığını duyurmuştur.

UNESCO listelerindeki iki Türkiye unsuru da ortak emeğe dayanır. UNESCO Türkiye Millî Komisyonunun açıklamasına göre 2011'de listeye giren tören keşkeğinde kadınlar ve erkekler birlikte çalışır; buğday bir gün önceden yıkanıp davul ve zurna eşliğinde büyük bir taş havana taşınır, havanda iki ila dört kişi tarafından tokmakla dövülür ve kazanlarda bütün gece pişirilir; öğleye doğru köyün en kuvvetli gençleri keşkeği tahta tokmaklarla dövmeye çağrılır ve komşu kasaba ve köyler tören alanında topluca yemeğe davet edilir. 2016'da listeye giren yufka yapımı ve paylaşımında ise ekmeği genellikle en az üç aile üyesi birlikte yapar; komisyon, kırsal bölgelerde komşuların da bu işe katıldığını belirtir. Bu geleneklerin köy örnekleri köy hayır yemekleri ve şenlikler rehberinde yer alıyor.

Ortak iş yalnızca tarlada değildir. Ezine Kaymakamlığı, Haziran 2026'da Çanakkale Ezine'ye bağlı Tavaklı köyünün meydanında geleneksel köy hayrı düzenlendiğini duyurmuştur. Commons'taki fotoğraflarda Giresun Dereli'ye bağlı Uzundere köyünde ot kurutma, Trabzon Şalpazarı'na bağlı Pelitçik çevresinde Sisdağı meralarında ot biçimi görülür. Sinop Türkeli'deki Yusuflu köyünde her yıl yapılan Hıdırellez şenliği ve Sivas Suşehri'ndeki Solak köyünden bir düğün konvoyu da köy hayatının ortak işlerine dair kayıtlardır.

Büyükşehir mahallelerinde durum

Köy Kanunundaki zorunlu işler, ceza ve salma hükümleri köy tüzel kişiliğine bağlıdır. 6360 sayılı Kanunla büyükşehir illerinde köyler mahalleye dönüştüğü için bu yerlerde muhtar ve ihtiyar heyeti 5393 sayılı Belediye Kanununa göre görev yapar ve mahallenin ihtiyaçları için belediye bütçe imkânları ölçüsünde destek sağlar. Komşuluk imecesi ise geleneğin parçası olarak bu yerlerde de sürebilir; ayrıntı için kırsal mahalle statüsü rehberine bakın.