Kırsal mahalle statüsü: köyden mahalleye ne değişti?

Kırsal mahalle, büyükşehir illerinde eskiden köy olan ve 2014'ten beri ilçe belediyesinin mahallesi olarak yönetilen yerleşimlerin genel adıdır. Bu yerlerde köy tüzel kişiliği, köy sandığı ve ihtiyar meclisi yoktur; muhtar ve ihtiyar heyeti Belediye Kanununa göre çalışır, hizmetleri ilçe ve büyükşehir belediyesi verir. 2020'den beri "kırsal mahalle" ayrıca resmî bir statüdür: belediye meclislerinin kararıyla kırsal mahalle sayılan yerlerde emlak vergisi, harç ve su ücretinde indirimler uygulanır. Bu rehber iki anlamı birbirinden ayırarak ne değiştiğini anlatıyor.

6360 sayılı Kanun: köyden mahalleye

12 Kasım 2012'de kabul edilen ve 6 Aralık 2012'de Resmî Gazete'de yayımlanan 6360 sayılı Kanunun 1. maddesi iki şey yaptı. Aydın, Balıkesir, Denizli, Hatay, Malatya, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Ordu, Tekirdağ, Trabzon, Şanlıurfa ve Van'da büyükşehir belediyesi kurdu; Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Eskişehir, Erzurum, Gaziantep, İzmir, Kayseri, Konya, Mersin, Sakarya ve Samsun büyükşehir belediyelerinin sınırlarını il mülki sınırına genişletti. Bu illerde köy ve belde belediyelerinin tüzel kişiliği kaldırıldı; köyler mahalle olarak, beldeler tek mahalle olarak bağlı oldukları ilçenin belediyesine katıldı. İstanbul ve Kocaeli'deki köyler için de aynı sonuç öngörüldü. İçişleri Bakanlığının mülki idare envanterinde bugün 30 büyükşehir belediyesi görünüyor.

Kanunun geçici 1. maddesi, tüzel kişiliğin kaldırılmasına ilişkin hükümlerin ilk mahalli idareler genel seçiminde uygulanacağını söyler. 2972 sayılı Kanunun 8. maddesine göre bu seçimlerde oy verme günü seçim yılının mart ayının son pazarıdır; dönüşüm böylece Mart 2014 yerel seçimleriyle yürürlüğe girdi. Köylerin taşınır ve taşınmaz malları, hak, alacak ve borçları komisyon kararıyla ilgisine göre bakanlıklara, büyükşehir belediyesine ya da ilçe belediyesine devredildi.

Kaynak: 6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (RG 6.12.2012) ve 6447 sayılı Kanun (2013). Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Köy ile mahalle arasındaki farklar

Konu	Köy (51 ilde)	Mahalle (30 büyükşehirde)
Hukuki nitelik	Mal edinebilen tüzel kişi (442 md. 7)	Belediye sınırı içindeki idari birim (5393 md. 3)
Yönetim	Muhtar ve ihtiyar meclisi	Muhtar ve ihtiyar heyeti (5393 md. 9)
Kurul üye sayısı	Nüfusa göre 8, 10 ya da 12 (2972 md. 30)	8; dördü asıl, dördü yedek (2972 md. 30)
Gelir	Köy sandığı, salma	Köy sandığı yok; belediye ayni yardım ve destek sağlar
Hizmet veren	İl özel idaresi, köylere hizmet götürme birliği	İlçe ve büyükşehir belediyesi

Köy yönetiminin ayrıntısı köy tüzel kişiliği, muhtarlıklar arasındaki fark muhtarlık işlemleri rehberinde anlatılıyor.

Geçiş dönemi kolaylıkları

6360 sayılı Kanunun geçici 1. maddesi dönüşen köyler için bazı geçiş hükümleri koydu. 14. fıkraya göre, kanunun yayımlandığı tarih itibarıyla adres kayıt sisteminde kayıtlı olan ya da uydu fotoğraflarıyla tespit edilen tarım ve hayvancılık yapıları ile köyün ihtiyacını karşılayan bakkal, fırın, kahve, lokanta, pansiyon gibi işletmeler işletme ruhsatı almış sayıldı. 15. fıkra ise tüzel kişiliği kaldırılan köylerde emlak vergisi ile belediye vergi, harç ve katılım paylarının belirli bir tarihe kadar alınmamasını ve içme suyu ücretinin en düşük tarifenin yüzde 25'ini geçmemesini öngördü. mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde bu sürenin son hâli 31 Aralık 2025 olarak yazılıdır; süre, dipnotlara göre 2017, 2018 ve 2023 tarihli kanunlarla uzatılmıştı.

2020'den beri resmî kırsal mahalle kararı

7254 sayılı Kanunla 16 Ekim 2020'de 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununa eklenen ek 3. madde, eski köyler için kalıcı bir statü getirdi. Maddeye göre köy ya da belde belediyesi iken mahalleye dönüşen yerler; sosyo-ekonomik durumu, şehir merkezine uzaklığı, belediye hizmetlerine erişimi ve yapılaşması gibi ölçütlerle değerlendirilir. İlçe belediye meclisinin kararı ve teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisi en geç doksan gün içinde karar verir ve kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahalleler kırsal mahalle kabul edilir. Büyükşehir, teklifi aynen ya da değiştirerek kabul edebilir veya reddedebilir.

1. İlçe belediye meclisi eski köy ya da belde olan mahalleyi değerlendirip karar ve teklif hazırlar
2. Teklif büyükşehir belediye meclisine gider
3. Büyükşehir meclisi en geç 90 gün içinde teklifi aynen ya da değiştirerek kabul eder veya reddeder
4. Kabul edilen yer kırsal mahalle ya da en az 10.000 m² kırsal yerleşik alan olur; statü aynı usulle kaldırılabilir

Kaynak: 5216 sayılı Kanun ek md. 3. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Belirleme esas olarak mahalle düzeyinde yapılır. Tamamı kırsal mahalle sayılmayan mahallelerde de on bin metrekareden az olmamak üzere "kırsal yerleşik alan" belirlenebilir. 2023'te eklenen bir fıkrayla uygulama esaslarının Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirleneceği hükme bağlandı.

Kırsal mahalle kararının sağladıkları

Ek 3. madde, kararın alındığı yerlerde şu indirim ve muafiyetleri sayar:

• Gelir vergisinden muaf esnafın ve basit usuldeki mükelleflerin bizzat işyeri olarak kullandığı yerler, mesken olarak kullanılan binalar ve zirai üretimde kullanılan bina, arsa ve araziler emlak vergisinden muaftır.
• Ticari, sınai ve turistik faaliyetlerde kullanılan bina, arsa ve araziler için emlak vergisi yüzde 50 indirimli uygulanır.
• Bina inşaat harcı ve imarla ilgili harçlar alınmaz; Belediye Gelirleri Kanununa göre alınan diğer vergi, harç ve harcamalara katılma payları yüzde 50 indirimli uygulanır.
• İçme ve kullanma suyu ücreti, en düşük tarifenin işyerlerinde yüzde 50'sini, konutlarda yüzde 25'ini geçemez.
• Bilanço esasına göre defter tutan mükellefler bu muafiyet ve indirimlerden yararlanamaz.

Madde ayrıca 5393 sayılı Kanunun 12. maddesinin yedinci fıkrası ile 6831 sayılı Orman Kanununun ek 17. maddesinden yararlanan yerlerin, kırsal mahalle kararı alınırsa bu maddeye aykırı olmayan haklarından yararlanmaya devam etmesini sağlar ve bu yerlerde 6360 sayılı Kanunun geçici vergi ve su hükümlerinin uygulanmayacağını belirtir.

Mera ve yaylalar ne oldu?

4342 sayılı Mera Kanununa göre mera, yaylak ve kışlakların kullanma hakkı bir ya da birden çok köye veya belediyeye aittir ve bu yerler Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; özel mülkiyete geçirilemez (md. 4). 29. madde, köy, belediye ve diğer mülki idare sınırlarında yapılan değişikliklerin mera, yaylak ve kışlaklara ilişkin tahsis kararlarını etkilemeyeceğini söyler. Yani köyünüzün mahalleye dönüşmesi, mera tahsisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Mera komisyonu ve tahsis için mera kanunu rehberine bakabilirsiniz.

Gurbetçi için pratikte ne değişti?

Köyünüz mahalleye dönüştüyse bazı işlerin muhatabı değişmiştir. Ev yapımında fark belirgindir: 3194 sayılı İmar Kanununun 27. maddesi, belediye ve mücavir alan sınırları dışındaki köylerin yerleşik alanlarında yapılacak konut ve tarım yapıları için yapı ruhsatı aramaz; etüt ve projenin valilik onayından sonra muhtarlığa bildirilmesini yeterli sayar. Bu kolaylık belediye sınırı dışındaki köyler içindir. Belediye sınırına giren mahallelerde ise 21. maddedeki genel kural geçerlidir: yapılar için belediye ya da valilikten yapı ruhsatı alınması zorunludur. Ayrıntı için köy evi ruhsatı rehberine bakın.

Salma ve köy sandığı olmadığı için mahallede köy parası toplanmaz; yol, su ve kanalizasyon hizmetlerinin muhatabı belediyedir. Seçimlerde de köy ihtiyar meclisi yerine sekiz üyeli mahalle ihtiyar heyeti seçilir. Adres kaydınızı köye almak isterseniz işlem aynıdır; yalnızca adresiniz artık bir mahalle adresidir. Adımlar adres kaydını köye almak rehberinde anlatılıyor.

Köyümüz'deki "kırsal mahalle" etiketi

Sitemizde büyükşehir illerindeki eski köyleri de "kırsal mahalle" olarak listeliyoruz, ama bu etiket betimleyicidir: eski köy olarak kayıtlı ya da ayrı yerleşim olarak geçen, ilçe merkezine uzak ve nüfusu 5.000'in altındaki mahalleleri kapsar ve belediye meclisinin ek 3. madde kararı alındığı anlamına gelmez. Ölçüt kırsal mahalle sözlük maddesinde açıklanıyor. Resmî statüyü öğrenmek için ilçe belediyesine ya da mahalle muhtarlığına başvurun; karar, belediye meclisi kararı olarak kayıtlıdır.

Bu etiketle listelenen yerler birbirinden çok farklıdır. Van Gevaş'taki Yemişlik 1.803 metreyle sitemizdeki en yüksek kırsal mahalledir. Ankara Gölbaşı'ndaki Tulumtaş 2007'den bu yana nüfusunu yaklaşık sekiz kat artırırken, aynı ildeki Kızılkaya (Kalecik) nüfus kaybetmiştir. Kocaeli Karamürsel'deki Dereköy ve Sakarya Ferizli'deki Damlık da nüfusu en hızlı artan kırsal mahalleler arasındadır. Karşılaştırma için en yüksek rakımlı kırsal mahalleler ve nüfusu en hızlı artan kırsal mahalleler listelerine bakabilirsiniz.

1. 20126360 sayılı Kanun kabul edilir (12 Kasım), Resmî Gazete'de yayımlanır (6 Aralık)
2. 2014Mart yerel seçimleri: büyükşehirlerde köy tüzel kişiliği sona erer
3. 20207254 sayılı Kanunla 5216 sayılı Kanuna ek 3. madde eklenir (16 Ekim)
4. 2023Ek 3. maddeye yönetmelik hükmü eklenir
5. 20256360 geçici 1/15'teki geçici vergi ve su kolaylıklarının metindeki son tarihi (31 Aralık)

Kaynak: 6360, 5216 ve 2972 sayılı Kanunlar (mevzuat.gov.tr). Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.