Köy bütçesi ve köy salması nasıl işler?

Köyün bütçesi, 442 sayılı Köy Kanununda "köy sandığı" olarak geçer: köyün kendi gelirleri bu sandığa girer, köy işleri için yapılan harcamalar da buradan çıkar. Gelirler zorunlu köy işlerine yetmezse ihtiyar meclisi köylüye salma koyabilir. Salma, köyde oturanlardan ve köyde malı mülkü olup başka yerde yaşayanlardan, ödeme gücüne göre alınan bir katkıdır. Köy yolu, içme suyu ve kanalizasyon gibi büyük yatırımlar ise çoğunlukla köy sandığından değil, il özel idaresi ve köylere hizmet götürme birliği bütçesinden yapılır.

Köy sandığına hangi paralar girer?

Kanunun 17. maddesi köy parasını tek tek sayar. Maddedeki on yedi kalemi konularına göre şöyle toparlayabiliriz:

Grup	Kanunda sayılan gelirler
Köylüden alınanlar	İhtiyar meclisinin salacağı para; geliri yetmeyen köylerde muhtar, katip, korucu, çoban gibi köy görevlileri için salınacak para ya da ürün
Köy malından gelenler	Köy adına kayıtlı mal ve arazi geliri; vakfedilmiş arazi ve mal geliri; köy adına ekilen tarlanın geliri; köy tezgâhı, ambarı ve dükkânlarının geliri
Doğal kaynaklardan gelenler	Köy sınırındaki taş, kireç, tuğla, kiremit ve kil ocaklarından alınan para; ihtiyaç fazlası otlak ve meraların kirası; sahipsiz ağaç ve yemişlerin geliri; kaplıca ve maden suları
Harç ve resimler	Mühürlenecek ilmühaberlerden alınan para; köyde kesilen ve satılan hayvanlardan alınan resimler; çay ve nehirlerdeki kayık ve sallardan alınan para
Diğer	Kanuna göre alınan ceza paraları; bağış ve hediyeler

Bu listedeki bazı kalemler bugün başka kanunlarla düzenlenmiştir. Örneğin meralardan elde edilen gelirler için 4342 sayılı Mera Kanunu ayrı bir kural koyar: mera ürünlerinin ihtiyaç fazlasının satışından ve otlatma ücretlerinden elde edilen gelir köy sandığında ayrı bir hesaba yazılır ve yalnızca meranın geliştirilmesi için kullanılabilir (md. 25–26).

Köy yerleşme planı yapılan köylerde bir gelir kalemi daha vardır: Kanunun ek 13. maddesine göre köy tüzel kişiliği adına tescil edilen parseller, köyde oturan ve evi olmayan ihtiyaç sahiplerine rayiç bedelle satılır; satış bedeli o köyün imar işlerinde kullanılmak üzere köy sandığına yatırılır.

Salma nasıl konur?

Salmanın dayanağı 16. maddedir: köy gelirleri, köyün aylıklı görevlilerinin ücretlerine ve köy sınırındaki zorunlu işlere yetmezse, ihtiyar meclisi kararıyla köyde oturanlara ve köyde maddi alakası bulunanlara herkesin durumuna göre salma salınır. Maddede bir üst sınır da vardır; mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde bu sınır, 1939 değişikliğinden kalan "yirmi lira" olarak yazılıdır.

1939 tarihli 3664 sayılı Kanundan gelen ek maddeler salmanın ayrıntısını düzenler:

• Kimden alınır (ek md. 1): Salma köyde oturanlar için hane başına dağıtılır. Aynı hanede kendi geliri olan kişi ayrı hane sayılır. Dağıtımda her hanenin ödeme gücü esas alınır. Köy dışında oturup köyde maddi alakası bulunanların payı, köydeki alaka ve yararlanma derecelerine göre belirlenir.
• Ne için alınır (ek md. 2): Salma yalnızca köyün aylıklı görevlilerinin ücretleri ve zorunlu işler için konabilir; toplanan para başka bir işe harcanamaz.
• Ne zaman ilan edilir (ek md. 3): İhtiyar meclisi salmanın oranını, cinsini ve miktarını ocak ayı içinde belirler, dağıtım cetvelini on beş gün herkesin görebileceği yere asar ve köy dışındakilere tebliğ eder.
• Kayıt (ek md. 4): Salma kararlarının köy karar defterine yazılması zorunludur.
• Emekle ödeme (ek md. 5): Salmayı parayla ya da aynen ödeyemeyenler bedenen çalıştırılabilir.

1. Ocak ayında ihtiyar meclisi salmanın oranını ve miktarını belirler, cetveli hazırlar
2. Cetvel 15 gün askıda kalır; köy dışında oturanlara tebliğ edilir
3. İlan ya da tebliğ süresinin bitiminden itibaren 10 gün içinde muhtara sözlü veya yazılı itiraz edilir
4. İhtiyar meclisi itirazı bir hafta içinde karara bağlar ve bildirir
5. Karara karşı tebliğden itibaren 15 gün içinde kaymakamlığa, merkez ilçede valiliğe başvurulur

Kaynak: 442 sayılı Köy Kanunu ek md. 3. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Ek 3. maddenin son cümlesi Anayasa Mahkemesinin 4 Şubat 2010 tarihli kararıyla iptal edilmiştir; mevzuat metninde bu not yer alır. İtiraz ederken köy dışında oturduğunuzu ve köydeki mal varlığınızın ne olduğunu açıkça yazmanız, ek 1. maddedeki "alaka derecesi" ölçütü açısından işinize yarar.

Salma ödenmezse ne olur?

Kanunun 56. maddesine göre ihtiyar meclisince salınan parayı ödemeyenlerden iki katı tahsil edilir. Tahsil usulü 66. maddededir: muhtar borçluya 21 gün süre verir; süre sonunda ödeme yapılmazsa ihtiyar meclisinin mazbatası hükümete gönderilir ve para vali, kaymakam ya da bucak müdürü eliyle tahsil edilir.

Aynı madde borçlunun hangi mallarının satılamayacağını da sayar: çift aletleri ve çift hayvanları satılamaz; kişinin oturduğu ev ile geçimi için gereken tarla, bağ ve bahçe de satış dışında kalır. İhtiyar meclisi üyeleri bu satışlarda doğrudan ya da başkası aracılığıyla alıcı olamaz.

Köy parası nereye harcanır?

18. madde köy harcamalarını ikiye ayırır: köylünün isteğine bağlı olanlar ve olmayanlar. İsteğe bağlı olmayan harcamalar 19. maddede sayılır:

1. köy muhtarının köy derneğince belirlenen aylığı ya da yıllığı,
2. varsa köy katibinin aylığı,
3. köy adına kayıtlı ya da vakıf mal ve arazinin vergisi ve masrafları,
4. köyün zorunlu işlerine gereken paralar,
5. 12. maddeye göre isteğe bağlıyken zorunlu hâle getirilen işlerin paraları,
6. köy işine bakacak görevlilerin aylıkları.

Muhtar aylığı bugün köy sandığından ödenmez. Kanun metninin dipnotu 2108 sayılı Kanuna gönderme yapar; bu kanunun 1. maddesine göre köy ve mahalle muhtarlarına 14.750 gösterge rakamının memur aylık katsayısıyla çarpımı kadar aylık ödenek verilir, ödeneğin karşılığı İçişleri Bakanlığı bütçesine konur ve il özel idareleri tarafından her ayın on beşinde peşin ödenir. Ödeneğin net tutarı net asgari ücretin altında kalırsa aradaki fark ayrıca ödenir.

İsteğe bağlı bir işi zorunlu hâle getirmenin yolu da kanundadır: 12. maddeye göre köy derneğinin yarısından çoğu karar verir ve vali ya da kaymakam onaylarsa o iş bütün köylü için zorunlu olur. Zorunlu ve isteğe bağlı işlerin listesi imece ve köy işleri rehberinde yer alıyor.

Köy parasını kim denetler?

İlk denetçi ihtiyar meclisidir. Muhtar her ay harcadığı parayı ertesi ay başında meclise hesap olarak verir (md. 37/6). Paranın harcanmasında yolsuzluk hükümetçe anlaşılırsa, ilçe idare kurulunun kararıyla muhtarın ve meclis üyelerinin malları satılarak köylünün parası ödenir (md. 45). Zorunlu işleri yaptırmayan ya da toplanması gereken parayı toplamayan muhtar ve üyelere idare kurulunca para cezası verilir (md. 46). Kaymakam, muhtarın köylünün yararına olmayan kararlarını bozabilir (md. 40).

Gurbetten köy parasını merak ediyorsanız, salma kararlarının yazıldığı karar defteri ve muhtarın aylık hesapları sorulacak ilk yerlerdir. Köyün genel görevleri için köy tüzel kişiliği rehberine, kavramın kısa tanımı için köy salması sözlük maddesine bakabilirsiniz.

Büyük yatırımlar köy sandığından mı yapılır?

Genellikle hayır. 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanununun 6. maddesi yol, su, kanalizasyon ve orman köylerinin desteklenmesi gibi hizmetleri belediye sınırları dışında il özel idaresine verir. 5355 sayılı Mahallî İdare Birlikleri Kanununun 18. maddesine göre ilçelerde yol, su, kanalizasyon ve benzeri altyapı ile köylere ait diğer hizmetler için o ilçenin bütün köylerinin katıldığı bir köylere hizmet götürme birliği kurulabilir. Birliğin başkanı kaymakam, merkez ilçelerde vali ya da görevlendireceği vali yardımcısıdır; meclisinde üye köylerin muhtarları ve o ilçeden seçilen il genel meclisi üyeleri yer alır. Bakanlıklar ve il özel idareleri köy yolu, içme suyu, sulama ve kanalizasyon yatırımları için kendi ödeneklerini bu birliklere aktarabilir. Köy yolları için yürütülen destek programı KÖYDES ve köy yolları rehberinde anlatılıyor.

Nüfus azaldığında salmanın yükü kime düşer?

Salma hane başına dağıtıldığı için köyde oturan hane sayısı azaldıkça zorunlu işlerin yükü daha az haneye paylaşılır; ek 1. maddenin "köyde maddi alakası bulunanlar" hükmü bu nedenle gurbetçileri doğrudan ilgilendirir. Nüfus değişimi göç, doğum-ölüm dengesi ve adres kaydı hareketlerinin birlikte sonucudur ve her köyde farklı seyreder. Gümüşhane Kelkit'e bağlı Aziz köyünün ADNKS nüfusu 2007'de 446 iken 2024'te 36'dır; aynı ilçedeki Bulak 219'dan 21'e inmiştir. Buna karşılık Kırşehir Kaman'daki İsahocalı, Kırşehir Merkez'deki Kuruağıl ya da Giresun Şebinkarahisar'daki Yedikardeş gibi köylerin sayfalarında farklı eğilimler görebilirsiniz. İl ve Türkiye geneli karşılaştırmalar için nüfusu en çok azalan köyler listesine ve nüfus karşılaştırma aracına bakabilirsiniz.

Büyükşehir illerinde bu hesap yoktur: 6360 sayılı Kanunla tüzel kişiliği kaldırılan köylerde köy sandığı ve salma uygulanmaz, mahallenin ihtiyaçları için belediye bütçe imkânları ölçüsünde ayni yardım ve destek sağlar (5393 sayılı Kanun md. 9). Ayrıntı kırsal mahalle statüsü rehberinde.