Köy yolu ve içme suyu: KÖYDES ve il özel idaresi

Köy yolunu ve içme suyunu, büyükşehir olmayan 51 ilde il özel idaresi yapar; bu işlerin önemli bir bölümü merkezi bütçeden KÖYDES, yani Köylerin Altyapısının Desteklenmesi Projesi ile finanse edilir. 2005'te başlayan program 2026'da da sürüyor: Cumhurbaşkanlığı 2026 Yıllık Programı, 2005–2025 döneminde KÖYDES'e 35,2 milyar TL ödenek ayrıldığını ve 2026 için 9,9 milyar TL öngörüldüğünü yazıyor. Büyükşehirlerde ise 2014'ten bu yana köyler mahalleye dönüştüğü ve il özel idareleri kaldırıldığı için yol ve su hizmeti belediyelerin işi. Köy tüzel kişiliğinin kendi yükümlülükleri de hâlâ yürürlükte. Aşağıda kimin neyi yaptığını ve bir talebin nasıl ilerlediğini anlatıyoruz.

Kim ne yapar? Kısa harita

Hizmet	Büyükşehir olmayan il	Büyükşehir	Dayanak
Köy yolu yapım ve bakımı	İl özel idaresi	Büyükşehir ve ilçe belediyesi	5302 md. 6; 6360 md. 1
İçme suyu yatırımı	İl özel idaresi (KÖYDES desteğiyle)	Büyükşehir belediyesi	5302 md. 6; 5216 md. 7
Suyun köy içinde idaresi	Köy ihtiyar heyeti	Belediye	831 md. 1
Köyün kendi mecburi işleri	Köy tüzel kişiliği	Tüzel kişilik kaldırıldı	442 md. 13; 6360 md. 1
Yatırımların merkezden desteklenmesi	KÖYDES	—	Yıllık Program 2026

KÖYDES nedir, ne yaptı?

KÖYDES, köylerin yol ve içme suyu gibi temel altyapı ihtiyaçları için 2005'te başlatılmış bir merkezi destek programıdır. 2026 Yıllık Programı, projenin şimdiye kadarki çıktısını şöyle özetliyor: 2005–2024 döneminde 138.886 kilometre köy yolu yapıldı ya da onarıldı; suyu olmayan 5.851 yerleşim yerinde ve suyu yetersiz 74.117 yerleşim yerinde içme suyu yatırımı gerçekleştirildi; küçük sulama yatırımlarıyla 98 bin hektar alan sulamaya açıldı ve 103 bin çiftçi ailesi bundan yararlandı; atık suda 1.285 foseptik ve 68 atık su arıtma yatırımı yapıldı.

Programın 2026 hedefi de belli: KÖYDES kapsamında 51 ilin yol, içme suyu, tarımsal sulama ve atık su projeleri desteklenecek ve köy envanterine ilişkin verilerin KÖYDES Yatırım İzleme Sistemine aktarılmasına devam edilecek. Sorumlu kuruluş olarak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı gösteriliyor; İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve il özel idareleri iş birliği yapan kurumlar arasında.

• 2024138.886 km
• 2025 (tahmin)140.080 km
• 2026 (program)141.580 km

Kaynak: 2026 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı, performans göstergeleri tablosu.

Aynı tabloda köylerde içme suyu tesisi yapılan ve yenilenen ünite sayısı 2024 için 79.968, 2025 tahmini için 80.932 ve 2026 hedefi için 82.048 olarak veriliyor.

İl özel idaresinin görevi

5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanununun 6. maddesi, il özel idaresini belediye sınırları dışında imar, yol, su, kanalizasyon, katı atık, çevre, acil yardım ve kurtarma, orman köylerinin desteklenmesi ve ağaçlandırma hizmetleriyle görevlendirir. Aynı madde, bakanlıkların ve merkezi idare kuruluşlarının içme suyu, sulama suyu, kanalizasyon ve benzeri yatırımları kendi bütçelerinden il özel idarelerine kaynak aktararak gerçekleştirebileceğini söyler; aktarılan ödenek tahsis amacı dışında kullanılamaz. KÖYDES de bu mantıkla işler: para merkezden gelir, iş il özel idaresince yapılır ya da yaptırılır.

Pratikte bir köyün yol ya da su talebi muhtarlıktan il özel idaresine iletilir, il özel idaresi yatırım programına alır ve iş, programın izin verdiği yıl yapılır. Bu yüzden bir yatırımın hangi yıl programa girdiğini ve önceliğini il özel idaresinden sormak en doğrusudur.

İl özel idaresinin görev alanı yalnızca yol ve su değildir. Aynı madde; il sınırları içinde ilk ve orta öğretim kurumlarının arsa temini, bina yapımı, bakımı ve onarımı ile toprağın korunması ve erozyonun önlenmesi gibi hizmetleri de sayar. Köy okulu binasının onarımı gibi talepler de bu nedenle çoğunlukla aynı kapıya gider; okul ve taşımalı eğitim konusu için köy okulları ve taşımalı eğitim rehberine bakın.

Köyün kendi yükümlülükleri: 1924'ten bugüne

442 sayılı Köy Kanunu, köylünün "mecburi işleri" arasında köye kapalı yoldan içilecek su getirmeyi, çeşme yapmayı, köyün bir başından öbür başına çaprazlama iki yol açmayı ve köyden hükümet merkezine ya da komşu köylere giden yolların korunmasını sayar (md. 13). 831 sayılı Sular Hakkında Kanun da belediye teşkilatı olmayan yerlerde halkın ihtiyacı olan suyun tedarik ve idaresini köy ihtiyar meclisine verir; tesis, isale ve bakım masrafı köylerce karşılanır (md. 1, 4). Bu hükümler, köy bütçesinin ve imece geleneğinin neden hâlâ önemli olduğunu açıklar. Köy bütçesi için köy bütçesi ve köy salması, ortak çalışma için imece ve köy işleri rehberlerine bakabilirsiniz.

Kaynak başka köyde ise: ortak sular

Köy suyunun kaynağı çoğu zaman köy sınırının dışındadır ve bu, köyler arasında anlaşmazlık konusu olabilir. 831 sayılı Kanun buna da yanıt verir: bir köyün ortak ihtiyacına ayrılan suyun kaynağı kendi sınırı dışında olsa bile, kaynağın ve su yolunun bakımı, onarımı ve temizliği o köyün ihtiyar meclisine aittir (ek md. 2). Birden fazla yerleşimin ortak kullandığı sularda her birinin payı mevcut belgelere ve yerleşmiş teamüllere göre belirlenir; paylar ayrı ayrı kullanılabiliyorsa hisseler ayrılır, kullanılamıyorsa su ortaklaşa idare edilir (ek md. 3). Yerleşimler ortak suyu kuracakları bir birlikle de yönetebilir; anlaşma sağlanamazsa en büyük mülki amirin kararıyla bir birlik kurulur ve bu birliğin çoğunlukla aldığı kararlara uymak herkes için zorunludur (ek md. 4).

Suyun sağlığa uygunluğu da eski ama yürürlükteki hükümlerle güvence altındadır. Köy Kanunu, çeşme ve pınar başlarının temiz tutulmasını, kuyu ağızlarının korunmasını ve evlerden dökülen kirli suların içme suyuna karışmayacak biçimde ayrı akıtılmasını köylünün mecburi işleri arasında sayar (md. 13). Köye getirilen suların ve tesisatın sağlık şartlarına uygun olması, mahallî sağlık görevlilerinin görüşüyle sağlanır (831 md. 5).

Büyükşehirde ne değişti?

İçişleri Bakanlığının mülki idare envanterine göre bugün 30 büyükşehir belediyesi var. 6360 sayılı Kanunun kapsadığı illerde köy ve belde belediyelerinin tüzel kişiliği kaldırıldı, köyler bağlı oldukları ilçe belediyesine mahalle olarak katıldı ve il özel idarelerinin tüzel kişiliği kaldırıldı (md. 1). Dolayısıyla büyükşehirde eski köy yolunun ya da suyunun muhatabı artık belediyedir. Büyükşehir Belediyesi Kanunu su ve kanalizasyon hizmetlerini büyükşehir belediyesine verir (5216 md. 7/r).

2020'den bu yana kırsal mahalle olarak belirlenen yerlerde bazı indirimler de uygulanır: içme ve kullanma suyu ücreti en düşük tarifenin işyerleri için yüzde 50'sini, konutlar için yüzde 25'ini geçmeyecek şekilde belirlenir (5216 ek md. 3). Ayrıntılar kırsal mahalle statüsü rehberinde.

1. 1924442 sayılı Köy Kanunu: yol ve su köyün mecburi işleri arasında
2. 1926831 sayılı Sular Hakkında Kanun: köyde suyun idaresi ihtiyar meclisine
3. 20055302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu ve KÖYDES'in başlaması
4. 20146360 ile büyükşehirlerde köyler mahalleye dönüştü, il özel idareleri kaldırıldı
5. 2026KÖYDES 51 ilde; bütçede 9,9 milyar TL

Kaynak: 442, 831, 5302, 6360 sayılı Kanunlar; 2026 Yıllık Programı. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Talebinizi nasıl iletirsiniz?

1. Köyün durumunu belgeleyin. Yolun hangi kesimi, suyun hangi mahallesi sorunlu? Fotoğraf ve kısa bir not muhtarın işini kolaylaştırır.
2. Muhtarlık ve ihtiyar heyeti. Köy adına talep çoğunlukla muhtar eliyle yazılır. İhtiyar heyeti kararı talebi güçlendirir.
3. İl özel idaresi. Talep il özel idaresine iletilir; yatırım programına girip girmediği sorulur. Büyükşehirde muhatap ilçe ya da büyükşehir belediyesi, su için büyükşehirin su ve kanalizasyon idaresidir.
4. Takip. Programa giren işin ihale ve yapım yılı il özel idaresinden öğrenilir. Yurt dışındaysanız muhtar ya da köy derneği aracılığıyla takip edebilirsiniz.

Yüksek ve uzak köylerde yol

Kışın kapanan yollar en çok yüksek rakımlı köylerde sorun olur. Sitemizdeki en yüksek rakımlı köyler listesinde Ağrı'nın Diyadin ilçesine bağlı Karataş köyü yaklaşık 2.540 metrede, Taşlıçay'daki Gündoğdu ve Yankaya köyleri 2.500 metrenin üzerinde, Diyadin'deki Atadamı yaklaşık 2.507 metrede kayıtlı; Ağrı büyükşehir olmadığı için bu köylerin yolu il özel idaresinin görev alanında. Van'ın Gürpınar ilçesindeki Tutak ise 2.678 metrede ama Van büyükşehir olduğu için kırsal mahalle statüsünde ve muhatabı belediye. Giresun Şebinkarahisar'daki Yedikardeş köyü ise yaklaşık 1.174 metrede; bu rakımda da kış bakımı köy yolları için belirleyicidir. İki köy arasındaki mesafeyi iki köy arası mesafe aracıyla ölçebilirsiniz.