Muhtar seçimi: kim aday olur, kim oy verir?

Köy ve mahalle muhtarları, beş yılda bir yapılan mahalli idareler seçimlerinde seçilir. Muhtar seçiminin kurallarını 1984 tarihli 2972 sayılı Kanun koyar ve bu seçim belediye başkanlığı seçiminden birkaç noktada ayrılır: aday listesi yoktur, oy pusulasında muhtar ile ihtiyar meclisi ya da heyeti üyelerinin adları birlikte yazılır ve en çok oyu alan kazanır. Oy verebilmek için seçmen kütüğünde o köyün ya da mahallenin adresine kayıtlı olmanız, aday olabilmek için de en az altı aydır orada oturmanız gerekir.

Seçim ne zaman yapılır?

2972 sayılı Kanunun 8. maddesine göre mahalli idareler seçimleri beş yılda bir yapılır; seçim döneminin beşinci yılındaki 1 Ocak seçimin başlangıç tarihi, aynı yılın mart ayının son pazarı oy verme günüdür. Muhtarlık seçimi de bu genel seçimle birlikte yapılır. Kanunun 19. maddesine göre belediye başkanlığı, belediye meclisi, il genel meclisi ve muhtarlık seçimlerinde oy pusulaları aynı zarfa konur; seçim bölgeleri birleştirilmişse muhtarlık oy pusulası ayrı zarfa konup ayrı sandığa atılır.

Seçimler 2. maddeye göre serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır. Köy muhtarlığı ve ihtiyar meclisi için seçim çevresi köy, mahalle muhtarlığı ve ihtiyar heyeti için mahalledir (md. 32).

Adaylık yok: oy pusulası nasıl doldurulur?

Muhtar seçiminin en belirgin özelliği adaylık usulünün olmamasıdır (md. 31). Belediye başkanlığı için partiler ve bağımsızlar ilçe seçim kuruluna başvurur, adaylar ilan edilir; muhtarlıkta böyle bir aşama yoktur. 32. maddeye göre seçmen, muhtar ile ihtiyar meclisi ya da heyeti üye sayısı kadar ismin birlikte yazılı olduğu bir oy pusulası kullanır. Bu oy pusulaları basılabilir, teksir edilebilir ve her türlü araçla çoğaltılabilir. Seçim ekseriyet sistemine göre yapılır: en çok oyu alan muhtar olur.

Köylerde ihtiyar meclisine kaç kişi seçileceği nüfusa göre değişir (md. 30):

Köy nüfusu	Seçilen üye	Asıl üye	Yedek üye
1.000'e kadar	8	ilk 4	kalan 4
1.001–2.000	10	ilk 5	kalan 5
2.000'den fazla	12	ilk 6	kalan 6
Mahalle ihtiyar heyeti	8	ilk 4	kalan 4

Seçilecek üye sayısını ilçe seçim kurulu başkanı belirler ve oylar sayıldıktan sonra en çok oy alanlardan başlanarak asıl ve yedek üyeler ayrılır. Köyün imamı ile öğretmeni ise seçimle değil, Köy Kanununun 23. maddesi gereği ihtiyar meclisinin doğal üyesidir. Aynı kanunun 30. maddesi eşlerin, ana-baba ile çocukların ve kardeşlerin ihtiyar meclisinde birlikte üye olmasını yasaklar.

Kimler muhtar seçilebilir?

31. madde seçilme şartlarını sayar:

• en az altı aydan beri o köyde ya da mahallede oturmak,
• on sekiz yaşını doldurmuş Türk vatandaşı olmak,
• bu Kanunda ve atıf yaptığı kanunlarda sayılan seçilme engellerinden birini taşımamak,
• okur yazar olmak; ilkokul mezuniyeti aranmaz.

Yaş şartı 2018'de 7102 sayılı Kanunla 25'ten 18'e indirilmiştir. Aynı madde, Köy Kanununun 41. maddesine göre görevden uzaklaştırılan köy muhtarlarının aynı göreve yeniden seçilemeyeceğini de söyler. Köy Kanununun 33. maddesi ise seçildikten sonra ortaya çıkan bazı durumları, örneğin kamu hizmetinden yasaklı olmayı, belirli suçlardan kesin hüküm giymeyi, devlet ya da köy memuru olmayı, milletvekili, belediye başkanı ya da meclis üyesi olmayı muhtarlık ve ihtiyar meclisi üyeliğinden çıkarılma nedeni sayar.

17. madde bir kural daha koyar: milletvekilliği, belediye başkanlığı, il genel meclisi ve belediye meclisi üyeliği ile muhtarlık bir kişide birleşemez. Birinden diğerine seçilen, sonuçların tebliğinden itibaren 15 gün içinde tercihini yapar; yapmazsa yeni görevi reddetmiş sayılır.

Kimler oy verebilir? Adres kaydı belirleyicidir

Köy Kanununun 20. maddesine göre muhtarı seçen köy derneği, seçme hakkı olan kadın ve erkek köylülerden oluşur. Seçme hakkının kime ait olduğunu ise seçmen kütüğü belirler. 298 sayılı Kanunun 33. maddesine göre seçmen kütüğü adres kayıt sistemindeki yerleşim yeri adresi bilgileri esas alınarak düzenlenir; mahalli idareler genel seçiminde, seçimin başlangıç tarihinden üç ay önceki seçmen kütüğü üzerinden güncelleme yapılır. 34. madde, seçmenin kütüğe yalnızca bir kez yazılacağını ve sandık listesinde adı olmayanın oy veremeyeceğini söyler.

Pratikte bu şu anlama gelir: yerleşim yeri adresiniz şehirde kayıtlıysa köyünüzün muhtar seçiminde oy kullanamazsınız. Kaydınızı köye taşımak istiyorsanız bunun için nüfus müdürlüğüne gitmeniz ve adresi seçimin başlangıç tarihinden önce güncellemeniz gerekir; ayrıntılar adres kaydını köye almak rehberinde. Kayıtlı olduğunuz sandık yerini e-Devlet'teki Yüksek Seçim Kurulu başlığı altında "Yurt İçi Seçmen Kaydı Sorgulama" hizmetinden öğrenebilirsiniz.

1. Yerleşim yeri adresinizin köyde kayıtlı olup olmadığını e-Devlet'teki adres belgesinden kontrol edin
2. Değilse, taşındıktan sonra 20 iş günü içinde nüfus müdürlüğüne adres bildiriminde bulunun
3. Seçmen kütüğü, seçimin başlangıç tarihinden (seçim yılının 1 Ocak'ı) üç ay önceki adres kayıtlarıyla güncellenir
4. Seçimden önce e-Devlet'te Yurt İçi Seçmen Kaydı Sorgulama ile sandık yerinizi görün

Kaynak: 2972 sayılı Kanun md. 8; 298 sayılı Kanun md. 33; 5490 sayılı Kanun md. 50. Şema Köyümüz tarafından çizilmiştir.

Yurt dışındaki seçmenler

Gurbetçiler için önemli bir ayrıntı: 298 sayılı Kanunun 94/A maddesine göre yurt dışı seçmenler milletvekili genel seçimi, Cumhurbaşkanı seçimi ve halkoylamasında oy verebilir. Mahalli idareler seçimleri bu listede yer almaz. Yurt dışı seçmen kütüğüne kayıtlıysanız köyünüzün muhtar seçiminde oy kullanamazsınız; bunun için yerleşim yeri adresinizin yurt içinde, o köyde kayıtlı olması gerekir. Yerleşim yeri adresi Türk Medeni Kanununa göre sürekli kalma niyetiyle oturulan yerdir ve NVİ'nin açıkladığı gibi bir kişinin aynı anda birden çok yerleşim yeri olamaz.

Seçimden sonra: tutanak, itiraz ve ara seçim

Köy Kanununun ek 6. maddesine göre muhtarlık ve ihtiyar meclisi üyeliğini kazananların tutanaklarını ilçe seçim kurulu verir ve sonuç o seçim çevresinde ilan edilir. Ek 7. madde itiraz yolunu düzenler: ilçe seçim kurulunun kararlarına karşı il seçim kuruluna itiraz edilebilir, il seçim kurulu en geç bir ay içinde kesin karar verir. Seçim iptal edilirse eski muhtar ve meclis yeni seçime kadar göreve devam eder; yalnız muhtar seçimi iptal edilirse görevi yeni seçilen birinci üye yürütür.

2972 sayılı Kanunun 33. maddesine göre muhtarlık herhangi bir nedenle boşalırsa ihtiyar meclisi ya da heyetinin birinci üyesi durumu seçim kuruluna ve mülki amire yazılı olarak bildirir. Boşalan muhtarlıklar için her yıl haziran ayının ilk pazarı seçim yapılır; o güne kadar görevi mülki amirin atadığı muhtar vekili yürütür. İhtiyar meclisi ya da heyeti üye sayısı yedekler de geldikten sonra yarıya düşerse, durum ilan edilir ve ilan tarihinden sonraki 60. günü izleyen ilk pazar seçim yapılır.

Seçilen muhtarın hakları

2108 sayılı Kanuna göre köy ve mahalle muhtarlarına her ay aylık ödenek verilir; ödenek il özel idareleri tarafından her ayın on beşinde peşin ödenir ve net tutarı net asgari ücretin altında kalırsa fark ayrıca ödenir. Başka bir sigortalılığı ya da aylığı olmayan muhtarlar 5510 sayılı Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında sigortalı sayılır. Muhtarın görevleri için muhtarlık işlemleri, köy yönetiminin yapısı için köy tüzel kişiliği rehberlerine bakabilirsiniz.

Köyünüzün seçim ölçeği

İhtiyar meclisinin büyüklüğü nüfusa bağlı olduğu için köy sayfanızdaki son nüfus verisi fikir verir. Kırşehir Mucur'daki Dalakçı ya da Gümüşhane Kelkit'teki Aziz gibi bin kişinin altındaki köylerde 8 üye seçilir; Karabük Safranbolu'daki Karıt 1.001–2.000 aralığındadır; Yozgat Merkez'deki Tayip ve Adıyaman Merkez'deki Taşpınar 2.000'in üzerindedir. Kesin üye sayısını seçim öncesinde ilçe seçim kurulu başkanı belirler.