Köy nüfusu nasıl okunur? ADNKS ve sitedeki seriler

Bir köyün resmî nüfusu, TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemine (ADNKS) göre, yerleşim yeri adresi o köyde kayıtlı olan kişilerin 31 Aralık itibarıyla sayısıdır. Yani nüfus "o gün köyde kim var" değil, "adresi nerede yazılı" sorusunun cevabıdır. Bu yüzden yazın köye gelen, bayramda dolan evler resmî nüfusa yansımaz; buna karşılık adresini köyde bırakıp şehirde yaşayanlar köyün nüfusunda görünür. Serilerde ani sıçramalar görürseniz, bunlar çoğunlukla gerçek bir göçten değil, idari bir değişiklikten kaynaklanır: en büyüğü, 6360 sayılı Kanunla büyükşehirlerdeki köylerin mahalleye dönüşmesidir. Aşağıda ADNKS'nin neyi saydığını ve Köyümüz'deki nüfus grafiklerinin nasıl okunacağını anlatıyoruz. Kavramın kısa tanımı ADNKS sözlük maddesinde.

ADNKS neyi sayar?

TÜİK'in Nüfus İstatistikleri Portalına göre ADNKS, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu gereğince ülke sınırları içinde ikamet eden herkesin ikamet adresinin tespit edilip Türk vatandaşları için T.C. kimlik numarasıyla MERNİS'teki nüfus kütükleriyle eşleştirilmesiyle kuruldu; yabancıların bilgileri pasaport numarasıyla sisteme eklendi. İlk sonuçlar 31 Aralık 2007 itibarıyla 21 Ocak 2008'de açıklandı. O tarihten bu yana ADNKS sonuçları her yıl 31 Aralık itibarıyla, izleyen yılın ilk aylarında haber bülteniyle açıklanıyor. Yerleşim yerlerine, yani il, ilçe, belediye, köy ve mahalleye göre nüfus büyüklüğü, ADNKS'den üretilen istatistiklerin ilkidir.

ADNKS yalnızca nüfus büyüklüğünü değil, yaş ve cinsiyet yapısını, okuryazarlık ve eğitim düzeyini, yasal medeni durumu, ortalama hanehalkı büyüklüğünü, 2008'den itibaren iç göçü ve 2014'ten itibaren doğum yerini de üretir. Bunlardan biri köylüler için özellikle ilginçtir: "nüfusa kayıtlı olunan yer". Bir kişinin nüfus kütüğünde kayıtlı olduğu yer, yani halk arasındaki "nüfusu nerede" sorusunun cevabı, yerleşim yeri adresinden farklıdır. Şehirde doğup büyüyen biri, ailesinin kütüğü nedeniyle hâlâ köyünde "nüfusa kayıtlı" olabilir; ama köyün ADNKS nüfusunda sayılmaz. Aile kütüğü ve soy bilgisi için soy ağacı ve nüfus kaydı rehberine bakın.

Sistemin altında Ulusal Adres Veritabanı (UAVT) vardır. TÜİK'e göre adres numaralandırması belediyesi olan yerlerde belediyeler, belediyesi olmayan yerlerde il özel idareleri tarafından yapıldı; köy, mahalle ve köy bağlılarına ilişkin idari değişiklikler Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünce UAVT'ye işleniyor. Vatandaşların beyanıyla ikamet adresleri nüfus müdürlüklerinde güncelleniyor. Belediyeler de adres verilerini bu veri tabanına güncel olarak girmek ve yapı ruhsatı ile yapı kullanma izinlerini bu sistem üzerinden vermekle yükümlüdür; köylerde ruhsattan muaf yapılar ise İmar Kanununa göre valilikçe ulusal adres bilgi sistemine işlenir.

Yerleşim yeri adresi ve "diğer adres"

5490 sayılı Kanun iki adres türü tanır: yerleşim yeri adresi ve bunun dışında kalan "diğer adres". Adres bildiriminde kişinin yazılı beyanı esas alınır; bildirim nüfus müdürlüklerine ya da dış temsilciliklere, taşınmadan sonra yirmi iş günü içinde yapılır (md. 50). Aynı evde yaşayan ailenin ergin fertleri birbiri yerine, vekâletname ibraz edenler de başkası adına bildirim yapabilir. Yerleşim yeri adresi yurt dışında olan Türk vatandaşlarının adres kayıtları, yaşadıkları ülkeye ve bağlı oldukları temsilciliğe göre tutulur (md. 49).

Köy nüfusu açısından sonuç açıktır: köyde yazlık evi olan ama yerleşim yeri şehirde olan biri, köyün resmî nüfusunda sayılmaz. Adresini köye almak isteyenler için ayrıntılar adres kaydını köye almak rehberinde.

Durum	Köyün ADNKS nüfusunda sayılır mı?
Yerleşim yeri köyde, köyde yaşıyor	Evet
Yerleşim yeri köyde, şehirde yaşıyor ama adresini değiştirmemiş	Evet
Yerleşim yeri şehirde, yazları köye geliyor	Hayır
Yerleşim yeri yurt dışında, köyde evi var	Hayır
Köyde huzurevi, yurt gibi kurumda kalıyor	Kurumun adresi kayıtlıysa evet

Kaynak: 5490 sayılı Kanun md. 3, 49, 50; TÜİK ADNKS açıklaması. Tablo, adres kurallarının köy nüfusuna yansımasını özetlemek için Köyümüz tarafından hazırlanmıştır.

Sayımdan kayda: 1927'den bugüne

TÜİK'e göre Türkiye'de ilk nüfus sayımı 1927'de yapıldı; 1935–1990 arasında sonu 0 ve 5 ile biten yıllarda, 1990'dan sonra sonu 0 ile biten yıllarda sayım yapılması öngörüldü ve son geleneksel Genel Nüfus Sayımı 22 Ekim 2000'de gerçekleşti; toplam 14 geleneksel sayım yapıldı. Geleneksel sayımda insanlar sayım günü bulundukları yerde sayılıyordu; ADNKS ise yerleşim yeri adresine dayanır. Bu yöntem farkı nedeniyle 2000 öncesi köy nüfuslarını 2007 sonrası ADNKS değerleriyle doğrudan karşılaştırmak yanıltıcı olabilir. 2021 Nüfus ve Konut Sayımı da referans tarihi ADNKS ile aynı olan, temel sonuçlarını ADNKS'den alan karma bir yöntemle yapıldı.

1. 1927İlk genel nüfus sayımı
2. 2000Son geleneksel genel nüfus sayımı (22 Ekim)
3. 20065490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu: UAVT ve ADNKS'nin kurulması
4. 2008İlk ADNKS sonuçları (31.12.2007 itibarıyla) açıklandı
5. 20146360 ile büyükşehirlerde köyler mahalleye dönüştü
6. 2021Karma yöntemle Nüfus ve Konut Sayımı

Kaynak: TÜİK Nüfus İstatistikleri Portalı; 5490 ve 6360 sayılı Kanunlar.

2013–2014 kırılması: köyler mahalle oldu

6360 sayılı Kanun, kapsadığı büyükşehirlerde köy ve belde belediyelerinin tüzel kişiliğini kaldırdı ve köyleri bağlı oldukları ilçe belediyesine mahalle olarak kattı (md. 1). Bu hüküm Kanunun 36. maddesine göre ilk mahalli idareler genel seçiminde yürürlüğe girdi. Bu nedenle o illerde bir yerleşim, serinin bir kısmında "köy", sonraki kısmında "mahalle" olarak görünür. Ülke düzeyinde köy nüfusu da bu yüzden bir yılda ciddi biçimde azalmış görünür; bu azalma insanların göçünden değil, sınıflandırma değişikliğinden gelir.

Köyümüz'deki il sayfalarında bu kırılmayı görebilirsiniz. Örneğin sitemizin Adana serisinde 2012'de 80 kırsal yerleşimin nüfus değeri varken, 2013'ten itibaren 545 yerleşimin değeri yer alır; bu sıçrama nüfus artışı değil, seriye giren yerleşim sayısının değişmesidir. Büyükşehirlerdeki eski köyleri bu yüzden sitede kırsal mahalle olarak listeliyoruz; statünün ne anlama geldiği kırsal mahalle statüsü rehberinde.

Köyümüz'deki serileri okurken

Sitemizdeki nüfus değerleri TÜİK ADNKS'ye dayanır ve Wikidata'daki TÜİK referanslı kayıtlardan derlenir. Bu nedenle bazı yerleşimlerin bazı yıllarda değeri eksik olabilir. Seriye bakarken şu dört soruyu sorun:

1. Başlangıç yılı nedir? Kırsal mahallelerin çoğunun serisi 2013'te, bazılarının 2021'de başlar. Örneğin Adana Aladağ'daki Akören serisinde ilk değer 2013'e, son değer 2023'e aittir.
2. Tek yıllık sıçrama var mı? İdari değişiklik ya da toplu adres güncellemesi olabilir; köy adı değişiklikleri rehberine de bakın.
3. Taban küçük mü? 30 kişilik bir köyde 10 kişilik değişim yüzde 30'dur. Sitedeki artış listelerinde bu yüzden başlangıç nüfusu en az 100 olanlar sıralanır.
4. Mevsim etkisi var mı? Yazlık dönüşler ADNKS'de görünmez; köy odasındaki kalabalık resmî sayıya yansımaz.

İki yerleşimin serisini yan yana görmek için nüfus karşılaştırma, tek bir köyün yıllarını görmek için Köyümün yılları aracını kullanın. Örnek olarak Rize Çayeli'deki Yamaçköy 2007'de 149, 2024'te 417 kişiyle; Erzincan Kemaliye'deki Adak 2007'de 24, 2024'te 38 kişiyle; Hakkari Çukurca'daki Kayalık ise 2007'de 233, 2024'te 75 kişiyle kayıtlı. Karabük Safranbolu'daki Bostanbükü aynı dönemde 2.063'ten 5.722'ye çıktı. Bu değişimlerin nedeni köyden köye farklıdır ve veri tek başına nedeni söylemez.

Ülke ölçeğinde tablo

2026 Yıllık Programı, TÜİK ADNKS'ye göre il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranının 2023'teki yüzde 93'ten 2024'te yüzde 93,4'e çıktığını, belde ve köylerde yaşayanların oranının ise yüzde 7'den yüzde 6,6'ya indiğini yazar. 2024'te belde ve köy nüfusu 5.657.686 kişiydi; bunun 1.130.841'i 65 yaş ve üzerindeydi. Köyümüz'de şu anda 18.095 köy ve 16.231 kırsal mahalle yayımlanıyor (Köyümüz verisi, Wikidata ve TÜİK ADNKS referanslı). Resmî köy sayısı ile sitedeki sayının neden birebir örtüşmediğini Türkiye'de kaç köy var rehberinde açıklıyoruz. Uzun dönemli değişim için kırsal nüfus değişimi verileri rehberine bakın.